احتمالاً وقتی اسم الماس میاد، اول یه جواهر شفاف و بیرنگ تو ذهنت میاد، درسته؟ ولی حقیقتش اینه که الماسها فقط بیرنگ نیستن و میتونن آبی، صورتی، زرد، سبز و حتی قرمز هم باشن! حالا سوال اینه: اصلاً چرا الماسا رنگهای مختلف به خودشون میگیرن؟ بیا با هم یه گپ مفصل و دوستانه داشته باشیم راجع به این قصه عجیب و جذاب!
خب، پایه و اساس الماس فقط یک عنصره: کربن خالص. یعنی الماس هیچ ترکیب خاصی نداره و فقط از اتمهای کربن تشکیل شده که زیر فشار و گرمای وحشتناک اعماق زمین به شکلی خیلی منسجم و مرتب کنار هم قرار گرفتن. (همون ساختار شبکهای که بهش “لاتیس” یا «کریستال شبکه» میگن!)
جالبه بدونی الماس معمولاً بیشتر از ۱۶۰ کیلومتر زیر زمین و داخل لایهی گوشته (Mantle) ساخته میشه و یه جورایی باید خوششانس باشیم که اصلاً بتونیم پیداش کنیم! چرا؟ چون وقتی تشکیل شد باید سریع به سطح زمین برسه وگرنه تو همون اعماق، بعد میلیونها سال احتمالاً ذوب میشه یا تبدیل به گرافیت (گرافیت همون ماده داخل مداد خودمونه!) میشه و فرصت درخشیدن پیدا نمیکنه.
این بالا آوردن الماسها معمولاً با فوران آتشفشانها اتفاق میفته که سنگها و مواد مذاب رو از عمق زمین پرت میکنن بالا. اگه این اتفاق نیفته، الماس شاید هیچ وقت چشم ما رو نبینه.
حالا برسیم به اصل ماجرا: از اونجایی که بیشتر الماسها بیرنگ هستن، چی میشه که بعضیاشون رنگهای شاد و عجیب پیدا میکنن؟ این داستان دو تا دلیل اصلی داره:
۱. ناخالصی و مهمون ناخونده!
یادت باشه، وقتی الماس تو دل زمین ساخته میشه فقط کربن نیست که داره اون پایین جولان میده! بعضی وقتها عناصر دیگه (که از نظر علمی بهشون «ناخالصی» میگن) یواشکی تو ساختار الماس جا خوش میکنن. البته چون اتمهای کربن خیلی ریز و متراکم کنار هم هستن، فقط عناصر کوچولویی مثل نیتروژن یا بور میتونن وارد این شبکهی تنگ و فشرده بشن.
- نیتروژن (که تو جدول تناوبی درست کنار کربنه و همه هنرش اینه که یه اتم کوچیکه!) اگه حی و حاضر باشه، باعث زرد یا نارنجی شدن الماس میشه.
- بور (باز هم یه عنصر ریزهمیزه!) هم اگه خودش رو قاطی کنه، الماس آبی درست میکنه. مثلاً “الماس امید” (Hope Diamond) که معروفترین الماس آبی دنیاست، همینجوری درست شده.
۲. همسایه بازی و پرتوهای رادیواکتیو!
شاید عجیب باشه ولی گاهی اوقات پرتوهای رادیواکتیو (یعنی اشعههای رادیواکتیوی که از موادی مثل اورانیوم بیرون میان و واقعاً قوی ان!) باعث میشن بعضی الماسها سبز شن. اینجوریه که سنگهای کنار الماس، اگه مواد رادیواکتیو داشته باشن، میتونن تو ساختار الماس یه سری خلا درست کنن که همون باعث ایجاد رنگ سبز میشه.
۳. تاب خوردگی ساختاری!
یه عامل دیگه هم هست که رنگهای سورپرایزی تحویل میده: اگر شبکهی کربنی (یا همون ساختار منظم الماس) یه مقدار تُرک بخوره یا اصطلاحاً «وارپ» بشه (یعنی کمکم قاطی پاطی بشه)، میتونه الماس رو صورتی یا حتی قرمز کنه. این مدل تاب برداشتن یا فشرده شدن باید دقیقاً به اندازه کافی باشه. اگه فشارش زیاد باشه، الماس قهوهای میشه؛ اگر کم باشه، همون بیرنگ میمونه؛ اما اگه همه چیز “مثل قصه دختربچهی قصه خرسها” (Goldilocks) دقیقاً به اندازه باشه، الماس خوشگل صورتی یا قرمز خواهیم داشت!
راستی فقط حدود ۱ در هر ۱۰,۰۰۰ الماسه که واقعاً رنگی یا «فَنسی» میشن، اونم بیشتر بخاطر همین ناخالصیها یا نقص ساختاری.
مثال باحال: الماسهای مشهور مثل DeYoung Red یا DeYoung Pink که قرمز و صورتی خوشرنگ هستن یا Winston Diamond که اخیراً تو موزه اسمیتسونین نمایش گذاشتن و واقعاً قرمز روشنه؛ اینا همه به خاطر همین تغییرات ساختاری هستن. جالب اینجاست که دانشمندا میتونن دقیقاً بررسی کنن این تغییرات از کجا اومده و الماس مربوط به کدوم منطقه یا دوره زمینشناسیه! مثلاً یه تیم دانشمند بررسی کردن الماسهای صورتی معدن آرگیل استرالیا رو و رسیدن به این نتیجه که این الماسها موقع تکهتکه شدن اولین قاره بزرگ زمین، یعنی حدود ۱.۳ میلیارد سال پیش ساخته شدن!
نکته باحال دیگه اینه که با بررسی همین الماسهای رنگی، دانشمندا میتونن بفهمن تو دل زمین چه خبر بوده، روند کربن تو سیاره ما چجوری دستخوش تغییر شده و حتی اطلاعات تاریخی زمین رو به دست بیارن!
در نهایت واقعاً باید گفت الماسهای رنگی شاهکارهای طبیعی هستن که زیر شرایط خاصی درست شدن و اصلاً معجزهان که اصلاً سر از سطح زمین در آوردن تا ما ببینیم و ازشون لذت ببریم! پس دفعه بعد اگه یه الماس رنگی دیدی، بدون پشت اون یه داستان پرماجرا و حسابی جذاب خوابیده!
منبع: +
