تا حالا به این فکر کردی که یه دندون دایناسور میتونه رازهای عجیبی رو از گذشتههای دور زمین لو بده؟ دانشمندها اخیراً فهمیدن که دندونای فسیل شده این جونورای غولآسا نه فقط خفن به نظر میرسن، بلکه کلی اطلاعات ارزشمند درباره آب و هوای اون زمان هم تو خودشون دارن. واقعاً باحاله!
یه تیم تحقیقاتی از دانشگاههای گوتینگن، ماینتس و بوخوم اومدن و با بررسی ایزوتوپهای اکسیژن (ایزوتوپ مثلاً یعنی شکلهای مختلف یه عنصر که وزن متفاوت دارن) که توی مینای دندون فسیل شدهی دایناسورهای مختلف از آمریکای شمالی، آفریقا و اروپا پیدا کردن، اولاً تونستن گذشته زمین از نظر آب و هوا رو دقیقتر بازسازی کنن و ثانیاً متوجه شدن که اون زمانها، زمین خیلی سبزتر و گرمتر بوده.
حالا بیاید بریم سر اصل ماجرا! دانشمندها روشی اختراع کردن که باهاش میتونن نسبت سه تا از ایزوتوپهای اکسیژن (O16، O17 و O18) رو با هم اندازه بگیرن. این کار باعث میشه بتونن دقیقتر بفهمن میزان گاز دیاکسید کربن (CO۲) توی اتمسفر اون دوران چقدر بوده و همچنین بفهمن گیاهها چقدر تولید مادهی ارگانیک (مثلاً همون فتوسنتز معروف که گیاهها انرژی خورشید رو میگیرن و خودشون غذا درست میکنن) داشتن.
نتیجه چی بوده؟ تو دوره ژوراسیک (حدود ۱۵۰ میلیون سال پیش)، میزان دیاکسید کربن حدود ۴ برابرِ قبل از انقلاب صنعتی انسانها بوده! یعنی مثلاً الان حدود ۴۳۰ واحد در میلیون (ppm) دیاکسید کربن داریم، اما اون موقع حدود ۱۲۰۰ ppm بوده! توی دوره کرتاسه (بازهی ۷۳ تا ۶۶ میلیون سال پیش)، این عدد به حدود ۳ برابر رسیده. اصلاً زمین حسابی اوضاعش متفاوت بوده.
دکتر دینگسو فنگ، یکی از محققان اصلی، گفته: «این دندونا واقعاً دارن حرف میزنن و یه پیام مهم از آب و هوای ۱۵۰ میلیون سال پیش برامون آوردن!» روش اندازهگیری جدید واقعاً دریچه متفاوتی به روی گذشته زمین باز کرده.
یه نکته جالب دیگه هم اینکه براساس دادههای ایزوتوپی، میزان تولید اولیهی گیاهها روی زمین توی دوره دایناسورها تقریباً دو برابر الان بوده! یعنی زمین اون موقع یه جنگل واقعاً بزرگ و شاداب بوده که باعث میشده اکوسیستمهای خیلی پویایی شکل بگیرن و این موضوع به پیدایش گیاهخوارهای عظیم و زنجیره غذایی پیچیده اون دوران کمک میکرده. (محیط زیست یا اکوسیستم یعنی جمع موجودات زندهای که با هم و با طبیعت اطرافشون ارتباط دارن.)
پروفیسور اوا گریبِلِر، یکی از نویسندگان دیگه مقاله، گفته: «اطلاعاتی که ما از عملکرد گیاهها به دست آوردیم نشون میده که چقدر این اکوسیستمها غنی بودن؛ اونم هم روی زمین و هم تو دریاها. این جور اطلاعات رو با روشهای دیگه خیلی سخت میشه دست آورد.»
حالا یه داستان باحال دیگه! بعضی از دندونهایی که بررسی کردن (مثل دندونهای تیرکس معروف یا اون دایناسور بزرگ کااتدوکوس سیبری) نشون داده که توشون امضای ایزوتوپی عجیبی هست، که ممکنه ناشی از فورانهای بزرگ آتشفشانی باشه. مثلاً اون اتفاق معروف دکان تراپس تو هند الان، که آخر دوره کرتاسه رخ داده و باعث اوج گرفتن CO۲ شده بوده.
تا قبل از این، بیشتر دانشمندها برای فهمیدن آب و هوای گذشته به رسوبات دریایی یا مواد کربناته خاکها نگاه میکردن (رسوب یعنی ذرات ریز تهنشینشده توی آب یا خاک). ولی این روش همیشه کلی شک و شبهه همراهش داشت. اما حالا با این روش دندونمحور، اولین بار تونستن مستقیماً از بقایای جانداران خشکیزی آب و هوا رو دربیارن – یه ابزار طلایی جدید واسه دانشمندهای “چگونگی اقلیم در گذشته” یا همون پالیوکلیماتولوژی.
پروفیسور توتکن (یکی از محققای تیم) گفته با این روش حتی میشه فهمید دایناسور و بقیه مهرهدارهای منقرضشده از کدوم قسمت اکسیژن رو گرفتن: از هوا یا آب. این یعنی میتونن حتی درباره شیوه زندگی و زیستشناسی اونها هم چیزای زیادی بفهمن.
پشت این پروژه هم حمایت مالی حسابی بوده؛ از بنیاد تحقیقات آلمان تا گروه تحقیقاتی VeWa که وزارت علوم ایالت هسن توی آلمان راه انداخته. خلاصه این تحقیق از یک کنجکاوی درباره داخل فَک غولهای باستانی شروع شد و الان تبدیل شده به کلیدی که میتونه قفل رازهای جَو زمین رو باز کنه، اونم فقط با یه دندون فسیل شده!
راستی، همه این نتایج توی مجله PNAS هم منتشر شده – یکی از معتبرترین نشریههای علمی جهان.
منبع: +
