خب رفیق، بذار یه چیز عجیب و غریب از خورشیدمون برات تعریف کنم! چند روز پیش، یه محقق به اسم ماکسیمیلیان تئودورسکو، که توی مؤسسه علوم فضایی رومانی کار میکنه، با یه عکس باحال همه رو انگشت به دهن گذاشت. این آدم تونسته همزمان دوتا پدیده نادر روی سطح خورشید رو ثبت کنه: یه گردباد خورشیدی غولآسا و یه فوران پلاسمایی عظیم!
اول کاری، بگم پلاسما چیه اصلاً! پلاسما حالت چهارم مادهس (شبیه گاز، ولی یونیزه شده و کلی انرژی داره)، یعنی همون چیزی که روی خورشید و توی لامپ مهتابی خودمون میبینیم. حالا این پدیدههایی که گفتم، همشون به خاطر به هم ریختگی و شلوغی میدان مغناطیسی خورشیدن. مثلاً بخشی از پلاسما رو مغناطیس خورشید توی یه جا نگه داشته و مثل گردباد بالا برده، بخش دیگه هم یهو مثل یک فواره عظیم از سطح خورشید میزنه بیرون که بهش “فوران اِروپتیو” یا همون “eruptive prominence” میگن (یعنی همون بیرون زدن عظیم پلاسما).
جالبیش اینجاست که این دوتا اتفاق هیچ ربطی به هم نداشتن، ولی چون منبعشون هر دو میدان مغناطیسی بوده، همزمان رخ دادن و ماکسیمیلیان موفق شد هر دو رو تو یه قاب بگیره! خودش میگه گردباد خورشیدی اینقدر بزرگه که تا حالا همچین چیزی همزمان با یه فوران به این عظمت ندیده بوده.
بذار یه کم مقیاس بدم تا بفهمی چه خبره! ارتفاع این گردباد خورشیدی حدود ۱۳۰ هزار کیلومتره (یعنی ۸۰ هزار مایل!). این یعنی تقریباً ۱۰ تا کره زمین رو عمودی بزاری رو هم، تازه گردباد از اونا هم بلندتر میشه! معمولاً این گردبادها بین ۲۵ هزار تا ۱۰۰ هزار کیلومتر ارتفاع دارن، ولی این یکی واقعاً هیولا بوده.
اون فوران پلاسمایی هم حدود ۲۰۰ هزار کیلومتر عرض داشته. این عدد تقریباً با یه پدیده مشابه توی تابستون پارسال که اسمش رو گذاشته بودن “هیولا” برابر بوده – یعنی خورشید واقعاً داره خودی نشون میده!
حالا میپرسی این گردباد خورشیدی چیه؟ اصلاً قابل مقایسه با گردبادهای زمینی نیست. روی زمین گردباد حاصل باد و چرخش قوی هواست و این ور و اونور حرکت میکنه، ولی روی خورشید پلاسما با نیروی مغناطیسی مثل میخ تو جا قفل میشه و دور خودش میپیچه. اسم علمیشون رو گذاشتن “tornado prominence” (یعنی همون برآمدگیای که حالت گردبادی پیدا میکنه).
توی این قصه، همسر ماکسیمیلیان که خودش هم محقق فضاییه، کمکش میکنه تا تلسکوپ رو دقیق بیاره روی گردباد تا بتونه این عکس تاریخی رو ثبت کنه.
ماجرا از اونجا شروع میشه که ماکسیمیلیان اولین بار تصویر گردباد رو تو سایت GONG میبینه – این یه شبکه سراسری با شش تا تلسکوپه که از کشورهای مختلف دائماً خورشید رو رصد میکنن (GONG یعنی Global Oscillation Network Group). هرکسی میتونه آنلاین ببینه چه خبره.
در مورد اون فوران عجیب و غریب هم اینجوریه که وقتی میدان مغناطیسی دیگه نتونه پلاسما رو نگه داره، یهو همه چی منفجر میشه و پلاسما میره فضا که اسمش میشه “coronal mass ejection” یا همون CME (یعنی بیرون زدن یک تکه بزرگ از اتمسفر خورشید به سمت فضا). این CMEها گاهی با میدان مغناطیسی زمین برخورد میکنن و باعث ایجاد شفق قطبی (Aurora) یا به هم ریختن سیستمهای مخابراتی میشن.
تو این اتفاق اخیری که ماکسیمیلیان عکسش رو گرفته، اون فوران پلاسما واقعاً یه CME تولید کرد، ولی خوشبختانه این یکی به سمت زمین نمیاد تا به ما آسیب برسونه یا شفق قطبی درست کنه. البته این روزا به خاطر اوج فعالیت خورشیدی (بهش میگن “solar maximum” یعنی وقتی خورشید توی آخرین حد فعالیت خودش تویه چرخه ۱۱ سالهشه) مسیر بادهای خورشیدی فعاله و ممکنه امشب نقاط قطبی شفق ببینن.
ماکسیمیلیان خودش گفته که الان خورشید اونقدر سر و صدا داره که حتی با تلسکوپ کوچیک، اگر فیلتر خورشیدی داشته باشی، میتونی پدیدههاش رو راحت ببینی! خلاصه، خورشید این روزا واقعاً پرانرژیتر و پرهیجانتر از همیشهست و کار عکاسا و دانشمندا رو حسابی راحت کرده!
خلاصه، حواست باشه اگر یه تلسکوپ داری، این روزا یه نگاهی به خورشید بنداز – البته با فیلتر مناسب چون نگاه مستقیم خطرناک و حتی کورکنندس! خورشید قراره حسابی خودنمایی بکنه و همچین تصاویری هر روز پیش نمیاد.
منبع: +
