تا حالا به این فکر کردی که تو زبان روسی چطور با اسم شغل یا نقشها، جنسیت رو نشون میدن؟ خب بذار برات یه داستان تعریف کنم که پر از نکتههای بامزهست!
اول از همه باید بدونی که تو زبان روسی، بیشتر اسمهایی که به شغلها یا نقشهای اجتماعی اشاره دارن، به صورت «مذکر» نوشته میشن. یعنی مثلاً اگه بخوای بگی «دکتر» یا «معلم»، معمولاً حالت مردونهاش رو مینویسن. بعضی از این اسمای شغل ها جفت دخترونه هم دارن، ولی خیلیهاشون ندارن. جالبه که خیلی وقتها، این اسمها رو حتی وقتی درباره خانمها صحبت میشه، باز هم به صورت مذکر استفاده میکنن!
حالا اینجا یه قانون خیلی باحال هست: توی روسی، گاهی میتونن با اسم شغل، هم موافقت دستوری مردونه بیارن هم زنونه. (موافقت یعنی صفت یا فعل یا چیزایی که باید با اسم از لحاظ جنسیت هماهنگ بشن. مثلاً “معلم خوب”، تو فارسی هم جنسیت نداره اما تو روسی داره!) البته این آزادی عمل یه سری محدودیت داره: حالتهای زنونه فقط تو حالت اسمی (nominative: همون فاعلی) گرامری هست، و بعضی ترکیبهای مردونه و زنونه تو جمله اصلاً مجاز نیستن و میشن غلط دستوری.
تا حالا بیشتر درباره قواعدش صحبت شده بود و کسی زیاد نرفته بود سراغ این که مردم موقع خوندن جملههای با این اسامی و جنسیتها چی حس میکنن و چقدر براشون قابل قبوله. محققها، برای اینکه این ترمز رو بردارن، سه تا تحقیق انجام دادن: دوتاش آزمایش خوندن کلمه به کلمه بودن (یعنی تست میکردن با چه سرعتی هر قسمت رو میخونی) و یکی دیگهاش بررسی قضاوت و نظر آدمها درباره درست یا غلط بودن جملات.
تمرکز اصلی این تحقیقات روی دو تا چیز بود: یکی جنسیت دستوری (Grammatical gender یعنی اینکه اسم و صفاتش با مذکر یا مؤنث بودن هماهنگ باشه)، دوم هم کلیشههای جنسیتی (یعنی پیشفرضهای ذهنی که یه سری شغلها رو مردونه یا زنونه میدونیم، مثلاً “پرستار” رو زنونه و “خلبان” رو مردونه میدونن).
نتایجش چی شد؟
مردم هم توی آزمون حضوری (وقتی فرصت فکر کردن داشتن) و هم آنلاین (زمان واقعی) معمولاً استفاده از حالت مذکر رو ترجیح دادن، حتی وقتی امکان مؤنث آوردنش هم بود! البته این ترجیح برای شغلهایی که خیلی زنونه به حساب میان (مثلاً پرستار)، کمتر بود و مردم با حالت مؤنث هم راحتتر بودن.
یه نکته جالب این بود که جملههایی که غلط دستوری بودن (یعنی ترکیب مردونه و زنونه یا موافقت اشتباه داشتن)، هم کندتر خونده میشدن و هم پایینترین امتیاز رو تو قبول کردنشون گرفتن. اما یه غافلگیری این وسط بود: برای شغلهایی که خیلی مردونه تلقی میشن، وقتی باهاش موافقت دستوری زنونه میان، اینقدر برای خوندن عجیب و غیرمنتظرهست که حتی از غلطهای گرامری هم بیشتر باعث کندشدن میشه!
یه تفاوت بامزه هم دیدن بین دادههای حضوری و آنلاین: تو آزمون سرعتی، جملههایی که صفت و گزارهشون جنسیتش با هم یکی بودن، سریعتر خونده میشدن، اما لزوماً امتیاز بالاتری از نظر قبولی نمیگرفتن.
در کل، این بررسی نشون داد کلیشهها و قواعد زبانی با هم ترکیب میشن و روی درکمون از زبون تاثیر میذارن. مخصوصاً وقتی یه چیز غیرمنتظره میاد وسط، مغزمون بیشتر استپ میکنه حتی اگه از نظر نحوی درست باشه.
پس اگه روسی بخونی یا ببینی، بدون پشت همین موافقتهای ساده کلی داستان جالب و پیچیده هست که هم به ذهنیت ما نسبت به شغلها برمیگرده و هم به قوانین خود زبان!
منبع: +
