مار مامبا رو میشناسین؟ یکی از خطرناکترین مارهای دنیا است و بیشتر توی آفریقای جنوب صحرا پیدا میشه. چهار نوع مامبا داریم، که معروفترینش “مامبای سیاه” هست—این یکی انقدر زهری و مرگبازه که اگه سریع بهش رسیدگی نکنن، گزشش صددرصد کشندهست! حالا داستان جالب اینه که حتی پادزهر هم همیشه کار سادهای نداره و خودش گاهی یه عالمه دردسر جدید درست میکنه!
خب، وقتی یه نفر رو مامبا نیش بزنه، سمش مستقیماً اعصاب رو هدف میگیره. یجوری رو گیرندههای عصبی عضلهها تاثیر میذاره (گیرندههای عصبی یعنی اون نقاط تماس اعصاب با عضلات که سیگنالهای مغز رو میگیرن و به عضله میگن کی منقبض یا ریلکس بشه). خلاصه، مغز هزارتا دستور هم بده، دیگه عضلهها گوش نمیکنن. این باعث چیزی میشه به اسم “فلج شل” یا “فلج افتاده”—یعنی عضلهها اصلاً نمیتونن منقبض بشن. آدم حتی نمیدونه داره چه بلایی سرش میاد تا وقتی میخواد راه بره یا نفس بکشه، اما بدنش اصلاً همکاری نمیکنه.
فکر کن مامبای سیاه با فقط دو قطره زهرش میتونه یه نفر رو بکشه. بدون پادزهر، خیلی زود باعث فلج تنفسی و ایست قلبی میشه و بخشی از اون آماری هست که میگه سالی بالای ۳۰ هزار نفر تو اون منطقه بخاطر گزیدگی مار میمیرن.
حالا پامون رو یه کم فراتر بذاریم! قبلاً فکر میکردن فقط مامبای سبز شرقیه که یه جور دیگه فلج درست میکنه به اسم “فلج سفت” یا “اسپاستیک”—اینجا جریان برعکسه: سیگنالهای عصبی زیادی به عضلهها میره و باعث اسپاسم و گرفتگی شدید میشه! اونایی که میگفتن، فکر میکردن بقیه مامباها فقط فلج افتاده ایجاد میکنن.
اما یه تیم علمی (مثلاً بریان فرای، زیستشناس دانشگاه کوئینزلند) اومدن دیدن قضیه جالبتر از این حرفهاست. این فلج سفت اصلاً همیشه توی پسزمینه وجود داشته، فقط موقع استفاده از پادزهر، تازه خودش رو نشون میده. یعنی چی؟ یعنی موقعی که پزشکها پادزهر میزنن و سم نوع اول رو خنثی میکنن، تازه سم نوع دوم که پنهون بوده خودشو رو میکنه! یه جور آشکارسازی علائم عصبی مخفی اتفاق میفته.
توی آزمایشهای جدید، دانشمندا اومدن عضله آزمایشگاهی گرفتن و زهر انواع مامبا رو ریختن روش. نتیجش این بود: زهر مامبای سبز شرقی باعث اسپاسم (گرفتگی) مستقیم میشه، زهر بقیه مامباها باعث بیحرکتی عضله. اما وقتی پادزهر میریزن و اون علائم فلج شل درمان میشه، گاهی وقتا یهویی فلج سفت خودش رو نشون میده و عضله سفت و خشک میشه.
مشکل اینجاست که پادزهرهای فعلی فقط رو فلج شل خوب جواب میدن؛ اگه علائم اسپاستیک ظاهر بشه، پادزهرها اونقدر هم کارآمد نیستن. البته معمولاً فلج افتاده خطرناکتر و قویتره (چون آدم زود خفه میشه)، اما فلج سفت هم میتونه مرگبار باشه.
یه نکته خیلی جالب اینه که حتی زهر مامبای سیاه هم تو مناطق مختلف (مثلاً کنیا و آفریقای جنوبی) فرق داره؛ هم تو تاثیرش روی بدن، هم در جواب به پادزهر متفاوت عمل میکنه! برای همین، یکی از دانشمندا گفته که باید موقع تولید پادزهر، حتماً به تفاوتهای جغرافیایی زهر توجه بشه تا پادزهری بسازن که همه سموم مهم رو خنثی کنه—فرقی نکنه مار مال کدوم منطقه است.
البته این تحقیقات هنوز تازهست و باید بیشتر بررسی بشه که کدوم پادزهرها تو مناطق مختلف بهتر جواب میده. این دیتاها واقعاً میتونن کار دکترها رو تو درمان اصولی راحتتر کنن.
آخر سر هم یادتون باشه: این مقاله صرفاً برای اطلاعات عمومیه و جای مشورت پزشکی رو نمیگیره؛ اگه خدای نکرده با مار گزیدگی روبهرو شدین، حتماً سریع برید پیش دکتر!
منبع: +
