یه داستان خیلی باحال و عجیب براتون دارم! تا حالا اسم اروپا رو شنیدین؟ نه اون اروپایی که همه میشناسیم، منظورم یکی از قمرهای معروف مشتری—چهارمین قمر بزرگش—هست! اینجا قراره بریم سراغ ماجرای یه “عنکبوت” بیکله که ۳۰ ساله دانشمندها رو حسابی گیج کرده بود و تازه کلی قضایای هیجانانگیز پشتشه.
ماجرا از مارس ۱۹۹۸ شروع شد، وقتی که فضاپیمای گالیله ناسا داش مشغول گشت و گذار اطراف مشتری و قمرهاش بود (گالیله از ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۳ حسابی اونجا رو گشته). وسط یکی از این سفرها، یه دهانه خیلی بزرگ به اسم دهانه مانانان (Manannán Crater) رو روی سطح یخزده اروپا پیدا کرد—این دهانه چیزی حدود ۲۲ کیلومتر قطر داشت! ولی نکته عجیب این بود که یه شکل شاخهای تیره و بزرگ، درست وسط این دهانه پیدا شده بود که از بالا، عین عنکبوت میزد! و خب، دانشمندها اول حسابی هنگ کردن که یعنی چی؟!
اولش فکر کردن این شکله بخاطر نیروهای گرانشی وحشی مشتری درست شده (گرانش شدید یعنی نیروی جاذبه خیلی زیاد که سطوح و مواد رو میکشه و میتونه ترکهای عجیبی درست کنه). یا شاید هم فورانهایی از “دریاچههای زیرآب پرتقالی اروپا” باعثش شده—یعنی منافذ گرمایی تو عمق اقیانوسهای زیر یخ اروپا (همون Hydrothermal vents که یه جور فوران از کف دریاست). اما هیچکدوم بهدرستی توضیح نمیداد چرا این شکله اینقدر عجیب و شاخهدار شده.
تا این که بالاخره چند تا دانشمند تو یه مطالعه جدید که تو ژورنال The Planetary Science Journal (یعنی مجلهای که مختص علوم سیارهایه) چاپ کردن، اومدن یه توضیح جالبتر دادن. گفتن این عنکبوت عجیب (که اسم جدیدشم گذاشتن Damhán Alla — تو زبان ایرلندی یعنی “عنکبوت” یا “دیوی دیوار”! واقعاً اسم بامزهایه!) شبیه یه پدیده زمینی به اسم “ستارههای دریاچه یا lake stars” درست شده. ستارههای دریاچه چیه؟ مثلاً وقتی برف روی یه دریاچه یخزده میباره و کمی آب از سوراخهای کوچیک یخ به بالا نفوذ میکنه، زیر برف نقشهایی عین ستاره درست میشه، که شاخهشاخه هستن.
اتفاقاً همین تیم تحقیقاتی سعی کردن این فرایند رو شبیهسازی کنن و تونستن بخشی از این شکل عنکبوتی اروپا رو تو آزمایشگاه با همین ترفند درست کنن. ولی تفاوت کوچیکی هم داره: اونجا آب از زیر برف به بالا میاد، اما تو اروپا احتمالاً یه شهابسنگ باعث یه ترک کوچولو تو پوسته یخی شده و آب نمکی از اون ترک بالا زده و این نقش رو کشیده—انگار که یه نقاش، با آب نمک، رو یخ شکل عنکبوت بکشه!
این فقط مخصوص اروپا نیست. دانشمندها میگن نمونهی مشابهی رو روی سطح مریخ هم پیدا کردن که بهش میگن “عنکبوتهای مریخ”. البته اونا هم واقعی نیستن! فقط از بالا، وقتی سطح مریخ رو نگاه میکنی، مثل اینه که یه عالمه عنکبوت اونجا نشستن! اینجا جریان اینطوریه که یخ دیاکسیدکربن (CO2) که زیر خاک یا شن مریخ پنهانه، مستقیم از حالت جامد بخار میشه و به بالا فشار میاره، به این وضعیت زیر خاک میگن sublimation—یعنی رفتن مستقیم جامد به گاز بدون مایع شدن.
کلاً دلیل این شکلهای عجیب هرجا تو منظومه شمسی، شبیه همدیگهست: “جریان یافتن مایع یا گاز از بین یه سطح متخلخل” (یعنی جایی که سوراخ و شیار داره و آب یا گاز خیلی راحت میتونه حرکت کنه). پس شاید حتی قمرهای دیگه مثل انسلادوس (همون قمر معروف زحل که احتمال میدن زیر سطحش آب هست)، گانیمد (یکی دیگه از قمرهای مشتری)، یا حتی سیاره کوتوله سرس (Ceres) هم از این شگفتیها داشته باشن.
سرپرست محققها، لورا مککئون، میگه این “ستارههای دریاچه” خیلی زیبا هستن و تو زمستون روی خیلی از دریاچهها، مخصوصاً وقتی برف یا باران یخه، زیاد دیده میشن. حالا اینکه شبیهشون رو تو اروپا پیدا کردیم، واقعاً هیجانانگیزه. شاید از این طریق بتونیم بفهمیم زیر سطح یخی این قمرها چه خبره.
جالبتر اینجاست که لورا و تیمش یه آزمایشگاه جدید راه انداختن تا کلی تحقیق روی اینطور نقشهای عنکبوتی و ستارهای روی قمرهای مختلف منظومه شمسی انجام بدن. میخوان بفهمن دقیقاً چطور شکل میگیرن و این دانش شاید به ماموریت Europa Clipper ناسا هم کمک کنه. این ماموریت قراره سال ۲۰۳۰ برسه به اروپا و حسابی اونجا رو زیر و رو کنه (Europa Clipper قراره فقط این قمر رو، از بالا و نزدیک، حسابی مطالعه کنه تا شاید حتی نشانههایی از زندگی فرازمینی پیدا کنیم!).
لورا میگه: “ویژگیهای سطحی مثل همین عنکبوت، کلی سرنخ از دنیای زیر یخ بهمون میدن. اگه ماموریت کلیپر نمونههای بیشتری پیدا کنه، یعنی واقعاً زیر یخها استخرها یا حوضچههای آبنمک هست که شاید جای گشتن دنبال زندگی فرازمینی باشه!”
پس دفعه بعدی که اسم اروپا یا حتی عنکبوتهای مریخی شنیدین، یادتون باشه پشت هر کدوم، کلی علم و معما و ماجرای فوقالعاده عجیب و دوستداشتنی خوابیده! شاید یکی از این عنکبوتهای یخی یه روز نشونمون بده که تو کل منظومهمون تنها نیستیم…
منبع: +
