اگه بهت بگم با کمک تکنولوژیهای خفن امروز، باستانشناسها تونستن راز یه ماجرای خیلی عجیب از ۴۵۰۰ سال پیش رو توی یه شهر عهد باستانی اسرائیل (به اسم تل صفی) کشف کنن، باورت میشه؟ قصه درباره خرهایی هست که واسه مراسم مذهبی – یا همون آیینهای قربانی – کشته و دفن شده بودن. شاید الان فکر کنی دفن خر دیگه چه مدلشه! اما اتفاقاً قضیه خیلی جذابه و پای کلی معامله و ارتباط تاریخی هم وسطه که یه نگاه جدید به روابط مردم کنعان و مصریهای ۴۵۰۰ سال پیش میندازه.
ماجرا از این قراره: محققها توی یکی از منطقههای طبقه متوسط تل صفی – که شهری مهم توی دوران عصر برنز (حدود ۴۵۰۰ سال پیش) بوده – توی خونههای معمولی وسط محل، چهار اسکلت کامل از خرهای جوون ماده پیدا کردن. آماده باش چون technical-term داریم: «Isotope Analysis»! این یعنی بررسی ایزوتوپها، همون اتمهایی که تعداد نوتروناشون فرق داره. باستانشناسها با آنالیز ایزوتوپهای دندون هر خر تونستن بفهمن این خرها دقیقاً کجا به دنیا اومدن و رشد کردن – دیگه علم امروزیه دیگه!
تا قبل از این، خیلی جاها بقایای خر پیدا شده بود اما هیچوقت دقیق نفهمیده بودن از کجا اومده بودن. ایندفعه، ایزوتوپها گفتن: دو تا از این خرها اهل رود نیل مصر بودن! آره، همون مصر باستان، نه کنعان. یعنی معلوم شد بین مردم کنعان و مصریها، اون موقع معاملات و رفتوآمدهایی جریان داشته که قبلاً فکر نمیکردیم همچین چیزی بوده – چون قبلاً باستانشناسها فکر میکردن اصلاً مصریها و کنعانیها تو عصر برنز با هم ارتباطی نداشتن.
حالا برگردیم به محل کشف. این خرها درست زیر کف خونه، توی یه گودال کمعمق (حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر زیر سطح زمین) دفن شده بودن، دقیقاً قبل از اینکه کف جدید رو بسازن. اینو بهش میگن “foundation deposits”، یعنی “هدایایی (اغلب قربانی) که موقع ساختن خونه یا بنا، عمداً زیر سازه خاک میکنن تا براشون خوششانسی بیاره یا محافظتش کنه”. تو فرهنگهای باستانی هم این رسم زیاد بوده. اما جالبیش اینجاست که قربانیهای این مدلی فقط توی معبدها یا قصرها نبوده، بلکه همین آدمهای معمولی کوچه و بازار هم این کارو میکردن!
تمام اون چهار خر هم ماده بودن و تو سن باروری. این یعنی از نظر اقتصادی هم خیلی باارزش بودن، چون خر (بخصوص خر ماده) تو اون دوره به درد بارکشی، حمل آدما و حتی زاد و ولد میخورد و عملاً یه سرمایهی حسابی محسوب میشد. اینکه همچین حیواناتی رو فدای رسم و آیین قربانی کردن خودش نشون میده مردم کنعان چقدر جدی بودن تو انجام این کارها.
البته همه حیوونها که وارداتی و گرانقیمت نبودن. محققها تو بقایای دومین خر، بقچههایی از استخوان گوسفند و بز هم دیدن که نشون میده بخشی از حیوونا رو محلی بزرگ میکردن و برای خوراک یا مراسمهای دیگه استفاده میکردن. اما خرهای اومده از مصر رو فقط برای قربانیهای خاص و احتمالاً خیلی مهم استفاده میکردن.
یه چیز جالبتر هم اینکه: قبلاً تو “گَت” (همون محل کشف)، مجسمههای سفالی کوچیک به شکل خر هم پیدا کرده بودن که نشون میده مردمش تجارتچیهای خوبی بودن. حالا این کشف جدید، با همه شواهد قبلی مثل یه جور پازل، منظره بزرگتری از رابطههای پرگستره مصر و کنعان رو نشون میده؛ نه فقط واسمون روشن کرد قبلاً فکر اشتباهی درباره تعامل این دو جامعه داشتیم، بلکه فهمیدیم همین مردم محلههای متوسط هم تو این تجارت و مناسک سهیم بودن، نه فقط پولدارها یا اهل دولت.
کلاً این مطالعه تو نشریه معروف PLOS One چاپ شده و نشون میده تکنولوژی چطور میتونه ما رو به رمزو راز دورانهای واقعا قدیمیتر برسونه. اینکه خرهای وارداتی قربانی میشدن یعنی تبادل بین مصر و کنعان انقدر جدی و ریشهدار بوده و حتی طبقه متوسط جامعه هم توش نقش داشتن. تازه از حالا هر کی حرف زد این دو تمدن دور از هم بودن، کارت ایزوتوپ رو براش رو کن!
خلاصه ماجرا اینه: گاهی جواب یه سوال بزرگ تاریخی، زیر پای آدما و خرهای ۴۵۰۰ سال پیش دفن شده… فقط کافیه ابزار درستی دستت باشه تا پیداش کنی!
منبع: +
