خب اگه ازت بپرسم بلندترین نقطه روی سطح زمین کجاست، احتمالاً سریع میگی قله اورست! دقیقاً هم درسته، اورست با ارتفاع بالای ۸۸۰۰ متر (یا یه چیزی حدود ۲۹ هزار فوت) از سطح دریا میشه سقف دنیا. اما بیاین یه کم برعکس فکر کنیم: پایینترین جایی که روی خشکی پیدا میشه کجاست؟
جواب این سوال توی خاورمیانهس! پایینترین نقطه خشک زمین، سواحل دریای مردهس؛ بله همون جایی که اسمش خیلی عجیبه و به فارسی بهش میگن “دریای مرده”. البته جالب اینجاست که واقعاً دریا نیست و یه دریاچهی شور بسیار بزرگه. طول این دریاچه حدود ۷۶ کیلومتر (۴۷ مایل) و عرضش تا ۱۸ کیلومتر (حدود ۱۱ مایل) میرسه.
بر اساس گزارش اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA)، سواحل دریای مرده حدود ۴۳۰ متر پایینتر از سطح دریا هستن! یعنی اگه روی ساحلش وایستی، حدود ۱۳۰۰ فوت پایینتر از صفر دریا هستی. یه جورایی حس تو یه کاسهی بزرگ زیر زمینه!
حالا یه کم توضیح درباره خود دریای مرده: اسمش رو راهبها گذاشتن چون متوجه شدن تقریباً هیچ موجود زندهای توش نمیتونه زندگی کنه، آبش انقدر شور و سنگینه که حتی ماهیها و گیاهان آبزی هم اینجا شانسی برای زنده موندن ندارن! دلیلش هم اینه که سدیم و مواد معدنی توی آبش خیلی بالاست و مثل یه استخر بزرگ نمکه.
یه نکته باحال دیگه اینکه هر روز ممکنه این عمق متغیر باشه! ناسا میگه توی روزهای گرم و خشک تابستون، بهخاطر تبخیر آب، سطحش میتونه در حد ۲-۳ سانت یا تقریباً ۱ اینچ پایینتر بره. یعنی هر روز آبو از دست میده و فاصلهش با سطح دریا بیشتر میشه.
الان شاید بپرسی: بالاخره پایینترین جای جهان همین دریای مردهس؟ راستش، اگه کل سطح زمین (چه خشکی، چه زیر آب) رو حساب کنیم، یه جایِ عجیبتر هم داریم به اسم “Challenger Deep” توی گودال ماریانا (Mariana Trench)، داخل اقیانوس آرام. این نقطه حدود ۱۰۹۳۵ متر زیر سطح دریاس! یعنی کلی پایینتر از دریای مرده؛ اما خوب، اون کاملاً زیر آبه. سوال ما در مورد پایینترین نقطه روی خشکیه، پس دریای مرده برندهس.
بریم یه کم سراغ بحثهای فنیتر: دریای مرده روی خط شکستگی دریای مرده (Dead Sea Fault) قرار گرفته که حدود ۱۰۰۰ کیلومتر (یا ۶۰۰ مایل) طول داره و از دریای سرخ تا کوههای توروس ترکیه کشیده شده. خط گسل یعنی شکستگی زمین که صفحات بزرگ زمین به خاطرش تکون میخورن و جا به جا میشن، مثل همون خط معروف سنآندریاس کالیفرنیا. کارش هم اینه که مرز بین صفحه تکتونیکی آفریقا و صفحه تکتونیکی عربستان رو میسازه. (صفحات تکتونیکی در واقع تیکههای بزرگ پوسته زمین هستن که مثل پازل کنار هم میچسبن و دائماً توی حرکتن!)
این منطقه بخشی از دره بزرگ ریفت (Great Rift Valley) محسوب میشه؛ منطقهای که کمکم باعث میشه قاره آفریقا دوتا بشه! یه جورایی زمین داره اونجا از هم میپاشه و همین مسئله این گودال و پستی رو ساخته. طبق نظر دانشمندا، این شکستگی تقریباً ۲۰ میلیون سال پیش شکل گرفته.
حالا درباره حرکت صفحهها هم یه نکته باحال هست؛ هر دو طرف این شکستگی دارن به سمت شمال میرن ولی سمت شرقی یه کم سریعتره؛ حدوداً ۵ میلیمتر در سال یعنی حدود ۰/۲ اینچ در سال! شاید بگی این عدد خیلی کمه، ولی در مقایسه با خطوط مشابه، مثلاً سنآندریاس هر سال ۱۰ برابر این عدد حرکت میکنه.
راز جالبتر هم اینه که “چرا دریای مرده انقد پایین رفته؟” بعضیا میگفتن چون گسل یه پیچ و خم داره و وقتی دوتا تیکهی پوستهی زمین از کنار هم سر بخورن، توی اون خم یه شکاف درست میشه که هی باز میشه و گودالش بیشتر میره پایین. به این حالت میگن “pull-apart basin” یعنی یه کاسه یا گودال که دو طرفش دارن از هم دور میشن. اما دانشمندان دیگهای مثل زوی بن-آورهام معتقدن اینجا “drop down basin” شده! یعنی علاوه بر باز شدن دو طرف، یه تیکه بزرگ بازالت چند میلیون سال پیش جدا میشه و میافته پایین، باعث میشه این گودال عمیقتر و عمیقتر بشه ولی عرضش تغییر نکنه.
جالبه بدونی که کف حوضه جنوبی دریای مرده، سطحی از رسوبات داره که تا ۱۵ کیلومتر (۹/۳ مایل) پایین رفته ولی این منطقه فقط حدود ۱۰ کیلومتر (۶ مایل) عرض داره، یعنی عمیقتر از پهنش هست!
در کل، پی بردن به اینکه دقیقاً کدوم مدل شکلگیری این حوضه درسته کار سادهای نیست، چون همه چی خیلی آروم اتفاق میافته و بررسیش کلی خرج روی دست دانشمندا میذاره!
پس اگه روزی گذرت به دریای مرده افتاد بدون داری پایینترین نقطهی خشکی کره زمین رو تجربه میکنی؛ یه جای منحصر به فرد و با کلی راز و قصه جذاب زیر پوستش!
منبع: +
