اگه فکر میکنی کهکشان خودمون راه شیری رو تا تهش میشناسی، باید بهت بگم سخت در اشتباهی! دانشمندها تازه یه کشف دیوونهکننده دیگه داشتن که قشنگ مغز آدمو سوت میکشه.
همیشه بالای مرکز کهکشان راه شیری یه ساختار عجیب به اسم «حبابهای فرمی» (Fermi Bubbles) وجود داشته. حالا حباب فرمی چیه؟ حبابهای فرمی یعنی دو تا لکه خیلی خیلی گنده از پلاسما (یعنی گازی که حسابی داغ شده و ذراتش کلی انرژی دارن) که شبیه ساعت شنی، از بالا و پایین مرکز راه شیری زده بیرون. اینا خیلی بزرگن، جوری که از یه سر تا سر دیگهشون حدود ۵۰ هزار سال نوری فاصلهست! یعنی نصف کل طول کهکشان خودمون!
این حبابها از سال ۲۰۱۰ با تلسکوپ پرتو گاما فرمی ناسا کشف شدن — پرتو گاما، نور فوقالعاده انرژیه که با چشم دیده نمیشه و فقط با دستگاه خاص میشه پیدا کردش. نکته جالب اینه که این حبابها رو فقط میشه با پرتو گاما و همینطور اشعه ایکس (که eROSITA bubbles نام دارن) دید و آشکارسازیشون واقعا کار راحتی نیست.
حالا دانشمندها با تلسکوپ Green Bank آمریکا رفته بودن که این حبابهای معروف رو بیشتر بررسی کنن. ولی چی دیدن؟ دقیقاً وسط این منطقه داغ و وحشتناک، یه سری ابر گنده هیدروژن یخزده پیدا کردن! وقتی میگم یخزده یعنی حسابی دمای پایین، درست برعکس چیزی که انتظار داریم. اصلاً منطقی نیست وسط همچین جهنمی از پلاسما — که دمای اون به بیشتر از یک میلیون کلوین (تقریباً دو میلیون درجه فارنهایت!) میرسه — چنین ابرهایی سالم مونده باشن. کلاً هیدروژن سرد تو همچین محیط جهنمی باید حسابی بخار شه و بره پی کارش، اما اینا هنوز اونجا با خونسردی وایسادن!
نویسنده اصلی این تحقیق، پروفسور «رونگمون بردولوی» توضیح داده: «فرض کن یه قالب یخ رو بندازی تو آب جوش. یه قالب کوچیک سریع ذوب میشه، اما اگه بزرگ باشه بیشتر دوام میاره، حتی اگه داره آرومآروم آب میشه.» یعنی این ابرها احتمالاً قبلاً خیلی بزرگتر بودن و وقتی با موجهای عجیبغریب مرکز کهکشان کشیده شدن بالا، کمکم داشتن تحلیل میرفتن، اما هنوز هم ردشون مونده. اینجا وقتی دانشمندها میگن «galactic wind» منظورشون باد عظیمی هست که از مرکز کهکشان فوت میشه و همهچی رو با خودش به سمت بیرون میپاشه، که خودش واقعاً پدیده شگفتانگیزیه.
این ابرهای عجیب اندازهشونم شوخی نداره: هرکدوم از ۱۳ تا ۹۱ سال نوری طول دارن — یعنی کلی بزرگتر از منظومه شمسی خودمون! دانشمندها میگن برای اینکه این ابرها تو این محیط مخوف که فقط ۱۳ هزار سال نوری از مرکز کهکشان فاصله داره، بتونن جان سالم به در ببرن حتماً باید قبلاً خیلی بزرگتر بودن. حالا حساب کن هر اتفاقی که باعث حرکتشون شده، قدرتشو مدیون انفجار اخیر یه سیاهچاله خیلی گنده وسط راه شیری بوده!
راستی سیاهچاله مرکزی راه شیری رو دیدی؟ همون که دانشمندها همیشه ازش حرف میزنن! سیاهچاله یعنی جایی که جاذبه اونقدر زیاده که نور هم نمیتونه در بره و هر چی اطرافش باشه رو قورت میده! این محققها حدس میزنن که همین سیاهچاله چند میلیون سال پیش چنان انفجاری زده که مثل یه موتور پرقدرت، همهچی رو دم درش قورت داده و بعد از دو طرف گاز داغ رو مثل ستونهای قوی به آسمون و پایین کهکشان پرت کرده.
جالب اینجاست که این ابرهای هیدروژن سرد، فقط به خاطر اینکه هنوز سالم بودن، یه نشونه شدن برای سن و سال حبابهای فرمی — یعنی شاید سیاهچاله مرکزی خیلی خیلی دیرتر از چیزی که فکر میکردیم آخرین بار منفجر شده. پروفسور بردولوی میگه: «در حالت عادی این ابرها نباید اینقدر زنده مونده باشن، ولی هستن! این خودش یه جور ساعت برای ماست: یعنی آخرین انفجار سیاهچاله همین چند میلیون سال قبل اتفاق افتاده. برای ما که موجودات کوچولوی زمینی هستیم، این کلّی زیاده اما تو مقیاس کیهانی عملاً یه چشم به هم زدنه!»
این کشف به محققها کمک میکنه سن دقیق حبابهای فرمی رو حدس بزنن و بفهمن مرکز کهکشان واقعاً چقدر هنوز فعال و پرجنبوجوشه. شاید این سیاهچاله غولآسا هروقت یه خورده ماده اضافه بخوره، یه انفجار عظیم راه بندازه! هنوز دقیق نمیدونیم این فاصله زمانی بین انفجارها چند وقته و آیا قراره دوباره همچین چیزی پیش بیاد یا نه.
بردولوی هم اضافه میکنه: «واضحترین نتیجه این مشاهدات اینه که چنین ساختارهایی — مثل Fermi Bubbles و جدیده یعنی eROSITA Bubbles — نشون میدن مرکز راه شیری تو گذشته نزدیک خیلی فعالتر از چیزی بوده که قبلاً فکر میکردیم!»
خلاصه دوست عزیز، دفعه بعد که آسمون رو نگاه کردی و به عظمت کهکشان فکر کردی، بدون اون وسط کلی راز و کشف دیگه منتظره که دانشمندها با ابزارهاشون پیداش کنن. چه بدونی، شاید چند میلیون سال بعد همین سیاهچاله وسط کهکشانمون یه جشن قشنگ برا خودش بگیره و باز همهچی رو قاطی کنه! 😄
منبع: +
