اگر اوتزی (یا همون مرد یخی معروف) رو بشناسین، میدونین اون یکی از جذابترین کشفیات تاریخ باستانشناسیه. سال ۱۹۹۱ یه عده گردشگر جنازه مومیاییشده و یخزدهش رو که حدود ۵۳۰۰ سال تو کوههای آلپ خوابیده بود پیدا کردن – دقیقاً اونجایی که الان یه یادبود واسهش ساختن. حالا جالبتر این که، یه تیم محقق اومدن دیانای (DNA) اوتزی و یه سری از همسایههای همدورهش رو بررسی کردن و فهمیدن اوضاع از چیزی که قبلاً فکر میکردیم خیلی عجیبتره!
DNA یعنی اطلاعات ژنتیکی یا همون کدهایی که همه ویژگیهای بیولوژیکی ما رو تعیین میکنه.
داستان از این قراره: توی آخرین مطالعه دانشمندها، ژنوم (ژنوم یعنی کل اطلاعات ژنتیکی موجود در بدن یک موجود زنده) ۴۷ نفر از آدمهایی که مابین عصر میانسنگی تا عصر برنز میونه (تقریباً از ۶۴۰۰ تا ۱۳۰۰ قبل میلاد) توی آلپ تیرول زندگی میکردن رو بررسی کردن.
معروفترینشون، اوتزی، همون مرد یخی بود که حدود ۵۳۰۰ سال پیش یهجوری مرموزانه به قتل رسیده بود. جوری که هنوز هم دقیق نمیدونیم چی به سرش اومده.
شاید فکر کنین اوتزی و همسایههاش ژنهای مشابهی داشتن. ولی برخلاف تصور، DNA اوتزی با همسایههای آلپیش فرق میکرد! والنتینا کویا (از محققان مؤسسه مطالعات مومیایی در ایتالیا) گفته وقتی دیانای ۱۵ نفر دیگه رو که تو عصر مس و همون منطقه زندگی میکردن بررسی کردن، اکثراً ساختار ژنتیکی مشترک و مثل هم داشتن، اما اوتزی تو خط و ریشه ژنتیکیاش فرق اساسی با بقیه داشت.
اصلاً این آزمایشات واسه این انجام شد چون یه مطالعه قبلی نشون داده بود اوتزی مقدار خیلی زیادی از اصل و ریشه ژنتیکیاش رو از کشاورزان آناتولی گرفته بوده. (کشاورزان آناتولی، یعنی آدمایی که از اون منطقه حوالی ترکیه امروزی و فکر میکنیم جزو اولین گروههای کشاورز تو دنیاست.) حالا سوال این بود که همسایههاش هم این ریشه ژنتیکی رو دارن یا شاید بیشتر شبیه شکارچی-گردآورندههای استپ اوراسیا هستن؟ استپ اوراسیا یعنی یه دشت خیلی بزرگ تو شمال اوراسیا که قبلاً قبایل شکارچی اونجا زندگی میکردن.
نتیجهها نشون دادن بیشتر مردم اون زمان آلپ، بین ۸۰ تا ۹۰ درصد اجدادشون رو از کشاورزان آناتولی گرفته بودن و سهم شکارچیگری تقریباً کم بوده. مردهایی که بررسی شدن تقریباً همهشون از لحاظ پدر به یه خط ژنتیکی خاص مربوط میشن که توی آلمان و فرانسه قدیم هم پیدا شده. ولی اوتزی از لحاظ خط پدری با بقیه فرق داشته و یه ریشه گستردهتر و متفاوتتر داشته.
از طرف دیگه، خط مادری تو بیشتر مردای اون منطقه خیلی متنوع بوده. اینجور که به نظر میاد، زنها از جاهای دیگه وارد این گروههای مردونه میشدن و باهاشون ازدواج میکردن تا تنوع ژنتیکی باقی بمونه. اما مادر اوتزی از ریشهای بوده که نه تو اون مردم پیدا شده و نه تا حالا هیچ آدم دیگه (چه قدیمی، چه امروزی) با این خط مادری شناسایی شده! شاید این خط مادری منقرض شده باشه، ولی هنوز نمیتونیم قطعی بگیم چون اطلاعاتمون هنوز کافی نیست.
کویا گفته شاید اوتزی جزء یه گروه کشاورز متفاوت با بقیه بوده، ولی هنوز باید دیانایهای آدمهای عصر نوسنگی (نوسنگی یعنی اون دورهای که انسان تازه داشت کشاورزی رو شروع میکرد) مخصوصاً در آناتولی و ایتالیا بیشتر بررسی بشه تا جواب شفافی بگیریم.
یه نکته جالب دیگه هم در مورد ظاهر اوتزی و همسایههاشه: مطالعه قبلی نشون داده بود اوتزی موها و چشمهای تیره داشته. حالا دانشمندها اون ژنهایی که رنگ مو و چشم رو تعیین میکنه تو شش نفر از بقیه نفرات هم بررسی کردن و دیدن اونها هم احتمالاً موها و چشمهای قهوهای تیره تا مشکی داشتن – خلاصه همه آلپیها شبیه خانواده خودمون بودن!
یکیش رو باحالتر بگم: همه اون مردمی که تو اون منطقه اون موقع زندگی میکردن، مثل خود اوتزی، «عدم تحمل لاکتوز» داشتن. یعنی نمیتونستن شیر رو راحت هضم کنن – اون موقع کسی شیر رو مثل الآن نمیخورده چون سیستم گوارششون عادت نداشته!
جالبه بدونین قبل از این تحقیق، دانشمندها فقط دو تا ژنوم (کل ژنتیک) از عصر برنز شرقی آلپ داشتن و الان با اضافهشدن ۱۵ نفر همسایه اوتزی، معمای زندگی مردم سردسیر و کوهستانی آلپ این دوران خیلی بهتر داره باز میشه.
در کل، هنوز هم مشخص نیست اوتزی متعلق به چه گروه فرهنگی بوده یا دقیقاً ریشه ژنتیکی و قومیتش چیه. فقط میدونیم یه جورایی با بقیه فرق داشته، چه از لحاظ ژنتیکی و چه از جهت پیشینه خانوادگی.
خلاصه، مرد یخی رو از الان باید عجیبترین همسایه آلپ بدونیم. شاید تو آینده با کشفهای ژنتیکی بیشتر، اوتزی و همدورهایهاش رو بهتر بشناسیم. داستانش هنوز تموم نشده!
منبع: +
