اگه طرفدار فضا و ستارهای و همیشه شبها یه نگاهی به بَتلجوز (Betelgeuse) – همون ستارهی پرنور و قرمزی که تو شونهی صورت فلکی شکارچی (Orion) جا خوش کرده – انداختی، باید بدونی داستانش از چیزی که فکر میکنی باحالتره! خیلی وقتا همه فکر میکردن بَتلجوز یه ستاره تنهاست و تو آسمون با کسی شریکی نداره. اما گوش کن ببین چه خبرهایی شده!
همین تازگیا یه تیم از دانشمندای ناسا با کمک تلسکوپ غولپیکر Gemini North و یه وسیله باحال به اسم ‘Alopeke (آلوپکه – یعنی ‘روباه’ به زبان هاوایی)، تونستن یه همدم خیلی خیلی کمنور برای بَتلجوز پیدا کنن که تا حالا مخفی مونده بود. آلوپکه در واقع یه دوربین ویژهست که از روش «Speckle Imaging» استفاده میکنه – یعنی چی؟ یعنی تصاویر سریع از ستاره رو میگیره تا اثر لرزش و تاب خوردگیهای جو زمین رو حذف کنه، جوری که عکسها فوقالعاده شارپ و واضح در میان!
حالا چرا همهی این مدت کسی این رفیق بَتلجوز رو پیدا نکرده بود؟ خب، این ستاره خیلی کمنوره (تقریباً ۶ برابر از خود بَتلجوز کمنورتره) و اصلاً عجیب نبود که تو درخشش دیوانهکنندهی بَتلجوز گم بشه. تازه، این همدم تو جو خارجی و گستردهی بَتلجوز داره میچرخه، نه جایی خیلی دور! یعنی جایی که حتی بهترین تلسکوپها هم قبلاً نمیتونستن چیزی ببینن.
کلاس ستارهی همدم رو دانشمندا احتمالاً جزو A یا B گذاشتن – یعنی ستارهای داغ و آبی-سفید که هنوز تو مراحل اولیهٔ زندگیشه و حتی تازه داره خودش رو برای همجوشی هستهای آماده میکنه. (یه توضیح کوچولو: «پیش رشته اصلی» یعنی ستارهای که هنوز هیدروژن نمیسوزونه و کلی راه تا مرحلهی بزرگسالی ستارهها داره.) جرمش هم تقریباً ۱.۵ برابر خورشیدمونه، و از بَتلجوز فقط به اندازهی ۴ برابر فاصلهی زمین تا خورشید دورتره! این، نزدیکترین همدمیه که تا الان واسه یه ابرغول قرمز مثل بَتلجوز پیدا شده.
اگه یادت بیاد، چند سال پیش (۲۰۱۹-۲۰۲۰)، بَتلجوز یه افت عجیبی تو نورانیش کرد و همه عالم و آدم گفتن: «وای! این یکی دو دقیقه دیگه سوپرنوا (یعنی انفجار محشر ستارهای؛ جزو آخرین مراحل عمر ستارههای خیلی بزرگ) میشه!» اما بعد کاشف به عمل اومد که فقط یه ابر غبار جلوی نورش رو گرفته و خبری از منفجر شدن نیست. همین قضیه اما دانشمندا رو قلقلک داد یه بار دیگه آرشیو دادههارو زیر و رو کنن، که شد پای این کشف باحال!
تمام این داستانها نشون میده که چرا نور بَتلجوز هر شیش سال یه بار اینجوری بالا پایین میشه. سالها همه شک داشتن یه «عامل مخفی» تو کاره که باعث این نوسانات میشه، اما هیچجا سرنخی نبود… تا الان!
دکتر استیو هاول (Steve Howell) از ناسا گفته: «آلوپکه کاری کرد که هیچ تلسکوپی تا حالا نتونسته بود انجام بده. حتی تو مقالههای قبلی گفته بودن کسی نمیتونه این همدم رو مستقیم عکس بگیره! ولی خب، ما الان گرفتیم.»
این کشف اولین بار تو عمر بشریتِ که ثابت میکنه یه همدم نزدیک داره دور یک ابرغول (supergiant یعنی ستارهای غولپیکر و عظیم که آخرای عمرشه) میچرخه و حتی تو لایههای بیرونی ستاره جا خوش کرده! خود این موضوع هم به طرف نشون میده که تجهیزات حال حاضر چقدر پیشرفته و فوقالعاده شدن.
ماجراهای این جفت ستارهای فقط واسه کسایی که عاشق نجومن جذاب نیست؛ بلکه به دانشمندها کمک میکنه بفهمن ستارههای خیلی بزرگ چطوری با شریکای خودشون تعامل میکنن و این دوستیها چه تاثیری روی سرنوشت و روند پیر شدنشون داره.
فعلاً دانشمندا منتظرن تا نوامبر ۲۰۲۷ که این همدم به دورترین فاصله از بَتلجوز میرسه و اون موقع میشه بهترین و واضحترین عکسها رو گرفت. احتمالاً کلی اطلاعات جدید از رابطهی این دو تا ستاره بیرون بیاد!
در نهایت، این کشف بزودی تو مجله معتبر Astrophysical Journal Letters چاپ میشه و کاری که همین الان کرد رو واقعاً میتونیم یک گام بزرگ تو ستارهشناسی بنامیم: معماهایی رو که نسلها تو ذهن آدمها بوده رو داره جواب میده و تهش دست دانشمندا رو باز میذاره تا بتونن سر از راز ستارههای عجیب دیگه هم دربیارن.
راستی، خود بَتلجوز با اینکه داره به آخر عمرش نزدیک میشه، اما اینطور که پیشبینی کردن، تا صد هزار سال دیگه تازه سوپرنوا میشه. ولی بیچاره همدمش، شانس خوبی نداره؛ به خاطر نیروی کشندی (Tidal forces، یعنی همون کشیده شدن به خاطر جاذبهی قوی یک جرم بزرگ) ممکنه تو کمتر از ۱۰ هزار سال دیگه یه جوری با بَتلجوز قاطی شه که بشه یه ادغام ستارهای دیدنی!
خلاصه: هر وقت شب به آسمون نگاه کردی و بَتلجوز پرنور رو دیدی، بدون که اون بالا یه رف-رفیق مخفی هم هست که تازه خبرش به ما رسیده! 🎇
منبع: +
