داستان این یکی با بقیه فرق داره… تو قلب جنگلهای آمازون، وسط باتلاقهایی که بهشون پامسوآپ یا همون «باتلاق نخل» میگن (که واقعاً منطقهای گلآلود و آبگرفتس که پر از درختهای نخل و گیاهای خیلی خاصه)، دانشمندها فهمیدن یکی از این باتلاقها تو پرو دیگه مثل قبل کربن جذب نمیکنه. خب، شاید فکر کنین این یعنی یه فاجعه زیستمحیطی در راهه، ولی بیاین با هم دقیقتر بررسی کنیم ببینیم داستان چیه.
اول یه نکته خفن: این باتلاقها فقط ۵٪ کل مساحت پرو رو میپوشونن (یعنی حدود ۵۶،۰۰۰ کیلومتر مربع)، اما زیر زمینشون تقریباً ۵ گیگاتن کربن نگهداری میشه! ۵ گیگاتن یعنی معادل تمام کربنی که روی زمین و توی همه گیاههای پرو هست. قشنگه نه؟ جهانی هم همین داستانه؛ باتلاقها فقط ۳٪ سطح زمین رو دارن، اما بیشتر از ۵۵۰ گیگاتن کربن ذخیره کردن که دو برابر کل کربن تو همه جنگلای دنیا محسوب میشه. (کلاً هر وقت جایی خواندید “گیکاتن” یعنی یه عدد خیلی گنده: هر گیگا تن یعنی یه میلیارد تن!)
این منابع مخفی کربن خیلی مهمن. “جفری وود” که زیستشناس جو هست (biometeorologist یعنی کسی که رابطه فعالیتهای زیستی مثل رشد گیاها رو با آب و هوا بررسی میکنه)، میگه: “اگرچه باتلاقها کم هستن، ولی انبار کربن فوقالعاده بزرگی هستن و طی هزاران سال دارن کربن جمع میکنن”.
حالا بریم سراغ اتفاق تو پرو:
باتلاقی که دانشمندها بررسی کردن تو “ذخیرهگاه جنگلی کیستوکوشا” قرار داره. بومیها اینباتلاقهای پام رو “آگواجالس” صدا میکنن. اینجاها معمولاً پر از یه نوع نخل به اسم “موریشه” (Moriche Palm) هستن، که میوهاش (آگواخه) کلی واسه مردم، طوطیها، میمونها و خیلی از حیوانات مهمه. علاوه بر اون، این مناطق پناهگاه شلوغی برای پرندهها، خزندهها و پستاندارهاست.
تمام گیاههایی که اونجا رشد میکنه با فرآیندی به اسم “فتوسنتز”، دی اکسید کربن رو از هوا میگیرن. فتوسنتز همون عملیه که گیاها با نور خورشید و آب خودشون غذا میسازن و در کنارش اکسیژن تولید میکنن. چون این محیطها همیشه آبگرفتس و اکسیژن کمی داره، برگها یا بقایای مردهی گیاها سریع نمیپوسن و تبدیل به تورب یا همون “peat” میشن (یه جور خاک گیاهی که کربن رو تو خودش حبس میکنه).
دمای بالا و آفتاب شدید = جذب کمتر کربن!
حالا چرا این باتلاق یه دفعه از جذبکننده قدرتمند کربن تبدیل شد به یه وضعیت بیاثر؟ بر خلاف خیلی جاها که ردّ پای تخریب انسانی یا خشکسالی شدید دیده میشه، اینجا خبری از قطع درخت یا طوفان یا خشکسالی نبوده! پس، چی شد؟
دو تا عامل مهم پیدا کردن:
-
اول اینکه یه مدت طولانی هوا آفتابی و بدون ابر بوده و شدت نور خورشید حسابی بالا رفته. پارادوکس جالب اینه که چون جنگل آمازون معمولاً زیر سایهی ابرهاست، این آفتاب زیاد باعث شد فتوسنتز گیاهها کم بشه! چرا؟ چون اگر نور و گرما زیاد بشه، منافذ روی برگ (به اسم «استوماتا»، که هوا ازش رد میشه) رو میبندن تا آب زیادی از دست ندن. این یعنی کربن دیاکسید کمتری جذب میکنن.
-
عامل دوم پایین اومدن سطح آب بود. وقتی سطح آب بیاد پایین، قسمتهای بیشتری از لایهی تورب (خاک گیاهی) بدون آب و تو معرض هوا قرار میگیره. این یعنی اکسیژن بیشتر وارد این لایه مرده میشه و باکتریها کلی خوشحالتر کارشون رو انجام میدن و بقایا رو سریعتر تجزیه میکنن. این تجزیه بیشتر باعث میشه گازهای کربندیاکسید و متان بیشتر آزاد بشه.
طبق بررسیهای گروه وود، این باتلاق سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ هنوز یه جذبکننده قوی کربن بود، ولی سال ۲۰۲۲ تقریباً به تعادل رسیده بود و دیگه کربن قابل توجهی جذب نمیکرد.
آیا این ماجرا جای نگرانی داره؟
خیلیا میگن باید صبر کرد و از روی یه سال اطلاعات نتیجهگیری نکرد. “کریس اونز”، یه متخصص شیمی محیط زیست (biogeochemist یعنی کسی که تعامل بین زیست، شیمی و محیط رو بررسی میکنه)، میگه این نوسانات تو باتلاقهای طبیعی عادیه و بستگی به شرایط جوی داره. گاهی جذبکننده میشن، گاهی هم خنثی.
واقعیت اینه که تغییر آب و هوا (climate change یعنی روندی که گرما و رفتارهای اقلیمی کل زمین عوض میشه) آیندهی این باتلاقها رو کاملاً مبهم کرده. چون اگه سطح آب به خاطر خشکسالی یا هر تغییر دیگهای پایین بمونه، میتونه یه اتفاق دائمی بشه که ظاهراً تو آمازون برزیل هم دارن با همچین چیزی دست و پنجه نرم میکنن؛ اونجا سیلهای شدید و خشکسالی، سطح آب رو بالا پایین میکنن و این میتونه ذخیره کربن باتلاقها رو تهدید کنه.
آیا مردم منطقه مقصرن؟
حالا یکی دیگه از کارشناسا، “لیدیا کول”، میگه حتی اگه مستقیم کسی به این باتلاق دست نزده باشه، تغییرات محیطی اطراف (مثل ساخت شهرک یا قطع درخت برای مزرعه) هم رو اقلیم محلی تاثیر داره. مثلاً اگه اطرافش جنگلها رو زده باشن و مراتع درست کرده باشن، اون وقت شاید الگوهای آبوهوایی منطقه کلأً عوض شده باشه و این هم روی وضعیت فتوسنتز و سطح آب اثر گذاشته باشه.
راه حل چیه؟
پس، داستان اینه: شاید این تغییرات فعلاً معمولی و طبیعی باشه و لازم نباشه زنگ خطر رو به صدا دربیاریم. ولی باید حواسمون باشه که چقدر این باتلاقها حیاتی هستن و تا میتونیم ازشون محافظت کنیم. مخصوصاً باید باتلاقهایی که هنوز سالم موندن رو نگه داشت و حتی اگه لازمه، اونایی رو که خشکیدن دوباره آبگیری کنیم تا کربن بیشتری جذب کنن.
خلاصه، باتلاقها شاید ظاهر سادهای داشته باشن، اما مثل یه قلک غولپیکر برای کربن عمل میکنن و حالا که داستانشون پیچیدهتر شده، باید عاقلانهتر باهاشون برخورد کنیم و جلوی دستکاری بیرویه و تغییرات اقلیمیشون رو بگیریم. یادتون باشه، کل حافظت از زمین فقط با حرف و شعار نمیشه؛ هرکس یه کاری از دستش برمیاد!
منبع: +
