فکر میکردین استونیاییها، فنلاندیها و مجارها – یعنی همین مردمی که الان تو اروپا زندگی میکنن و زبونهای عجیب و خاص خودشون رو دارن – اجدادشون اصلاً اهل سیبری بودن؟ یه تحقیق جدید نشون داده که ریشههای ژنتیکی این ملتها، یه جورایی به مردمیه که حدود ۴۵۰۰ سال پیش تو منطقهی جنگلی-استپیِ کوهستان آلتای (آلتای یه رشتهکوه تو مرکز و شرق آسیاس، نزدیک روسیه، مغولستان و چین) میزیستن، برمیگرده!
داستان چیه؟ خب، محققها اومدن DNA آدمایی رو که تو شمال اوراسیا (یه منطقه بزرگ که شامل بخشهایی از اروپا و آسیاست) زندگی میکردن، بررسی کردن. این آدمها متعلق بودن به بازهی زمانی بین دوره میانسنگی (مزولیتیک، حدود ۱۱۰۰۰ سال پیش) تا عصر برنز (حدود ۴۰۰۰ سال پیش). محققها تو این مطالعه، ژنوم ۱۸۰ نفر رو بررسی کردن و اطلاعاتشون رو به یه دیتابیس بزرگتر که شامل ۱۳۰۰ نفر دیگه بود، اضافه و با ژنهای آدمهای الان مقایسه کردن.
یکی از کشفای مهم همین مطالعه، یه الگوی DNA به اسم Yakutia_LNBA بود (LNBA مخفف Late Neolithic to Early Bronze Age یعنی اواخر نوسنگی تا اوایل عصر برنز). این ژن مربوط به آدمهایی بوده که همین بازه ۴۵۰۰ تا ۳۲۰۰ سال پیش تو سیبری زندگی میکردن. جالبه که همین DNA الان هم تو استونیاییها، فنلاندیها و مجارها پیدا میشه؛ یعنی اونایی که امروزه به زبانهای اورالی (Uralic) صحبت میکنن.
حالا زبان اورالی چیه؟ زبانهای اورالی شامل بیش از ۲۰ تا زبانه که میلیونها نفر تو کشورهای مختلف صحبتشون میکنن، ولی معروفترینشون همین استونیایی، فنلاندی و مجاریان. این زبانها با بیشتر زبانهای اطرافشون فرق دارن؛ مثلاً کشورهای همسایه از شاخه هندواروپایی صحبت میکنن ولی این سه تا نه!
اما نکته جالبترش اینه که همسایههای این مردم که زبان هندواروپایی داشتن، هیچ اثری از DNA شرقی یا همین Yakutia_LNBA رو ندارن! اینو Tian Chen Zeng – یه دانشجوی دکترا از دانشگاه هاروارد که سرپرست تیم تحقیق بوده – گفته. و تأکید کرده که این نوع DNA تنها ریشه آسیای شرقیه که تو ژنتیک تقریباً همه جمعیتهای قدیمی و امروزی اورالی دیده میشه.
از طرف دیگه، دیرینهشناسها (یعنی همون دانشمندایی که چیزای قدیمی رو از دل خاک درمیارن و بررسی میکنن) فهمیدن که احتمالاً این گروه با فرهنگی به اسم Ymyyakhtakh مرتبط بودن. این یه فرهنگ باستانی تو شمالشرق سیبری بوده که سفالگری (یعنی ساخت ظرف سفالی)، اجسام برنزی و سرنیزههای سنگی و استخوانی داشتن. حتی آثار سفالگری همین فرهنگ تا منطقههای جنوبی یعنی همون اطراف کوههای آلتای و سایان پخش شده، نزدیک مرز روسیه، مغولستان، قزاقستان، و چین الان.
یه نکته باحال درباره این آدمها: به نظر میرسه که ساختار اجتماعیشون بر اساس تبار پدری (Patrilineal، یعنی بچهها به فامیل باباشون وصل بودن) شکل گرفته بوده. اینم از روی الگوی کروموزوم Y تو DNA باستانیشون فهمیدن.
موضوع زبان و ژنتیک اما زیادی ساده نیست! اینکه یکی چه ژنی داره، معنیش این نیست که الزاماً چه زبانهایی بلده یا اصلاً به چی میگه زبان مادریش! خانم Catherine Frieman – باستانشناس از دانشگاه ملی استرالیا – گفته بر اساس ژنتیک نمیشه گفت یه نفر یا حتی یه جمعیت خاص، قطعاً چه زبانی حرف میزده. آدمها تو گذشته هم احتمالاً چندزبانه بودن یا با کلی زبان مختلف در تماس بودن. حتی ممکن بوده یکی اصلاً ژنش از یه جا باشه ولی به دلایل مختلف (مثلاً مهاجرت یا زندگی بین مردم دیگه) یه زبان جدای دیگه حرف بزنه.
دانشمندها تو این تحقیق، مشخصاً درباره چندزبانه بودن آدمای قدیم حرف نزدن، ولی Tian Chen Zeng گفته اصلاً بعید نیست اون جمعیتها چندزبانه بودن. اما تغییر یا جایگزینی کامل یه زبون احتمالاً نیاز به کوچ بزرگ جمعیت، یا حداقل ورود درصد قابل توجهی آدمای جدید به یه منطقه داشته، که این هم ردپای ژنتیکی میذاره.
در کل باید یه خورده حواسمون جمع باشه که یه جور ژن خاص رو مستقیماً به یه زبون خاص وصل نکنیم. ترکیب ژنتیک و زبان موضوعیه که هنوزم دانشمندا دربارهش بحث دارن و خیلی مسائل براش مبهمه.
پس اگه بخوایم جمعبندی کنیم، این تحقیق جذاب، نگاه جدیدی به ریشه مردم استونی، فنلاند و مجارستان میده و نشون میده اجدادشون یه بار تو سیبری بودن و کمکم مهاجرت کردن به سمت غرب اروپا. همین مهاجرت و ترکیب جمعیتها، هم تو ژنتیک مردم جا مونده هم شاید تو زبانشون اثر گذاشته. اما هنوزم ربط دقیق ژنتیک و زبان مثل یه معمای پرماجراست که آینده شاید جواباشو بده!
راستی، میدونستی کلی داستان باحال درباره عصر سنگ هم هست؟ مثلاً امکان داره یه کودک عصرسنگی رو با یه گرگ دفن کرده باشن، یا تازه دارن شبکه زبون جهانی مغز رو کشف میکنن، یا ردپاهای اولین زبونهای بشری رو دنبال کردن! کل دنیای علم یه سری معما و داستان و هیجان بیپایانه!
منبع: +
