تا حالا به این فکر کردی که خاطرههات تو مغزت مثل یه عکس ثابت میمونن یا نه، کمکم عوض میشن؟ یه تحقیق جدید نشون داده که واقعاً اونطوری که فکر میکردیم، اصلاً ثابت نمیمونن! دانشمندا اومدن رو موشها کار کردن و فهمیدن خاطرات جاها، مثل اینکه تو ذهنت تو پارک یا خونه داری، هی تو مغز «دریفت» یا جابجا میشن. یعنی مثلاً یه گروه سلول عصبی امروز این خاطره رو نگه میدارن، فردا یه گروه دیگه همین کار رو میکنن!
قبلاً فکر میکردن تو مغز یه دسته سلول خاص هست به اسم «سلولهای مکانی» (Place Cells – یعنی سلولهایی که هرکدوم مسئول ثبت یه جای مشخص هستن) که تو هیپوکامپ مغز قرار دارن. حالا هیپوکامپ رو هم بگم: اینجا مرکز حافظه تو مغزه که مثلاً مهمونخونه خاطرههاست! تصور بر این بود که وقتی وارد جایی مثل در خونه یا آبشار میشی، همون سلول خاص فعال میشه و این خاطره میمونه.
ولی، دههها این باور رو داشتن تا اینکه حدود سال ۲۰۱۳، با کلی تحقیقات جدید تو مجله معتبر Nature Neuroscience، دنیای عصبشناسی رو با یه کشف عجیب شگفتزده کردن! اومدن با تکنولوژیهای مدرن، سلولهای هیپوکامپ موشها رو رصد کردن و دیدن نه واقعاً، اونقدرها هم ثابت نیست! بعضی سلولها واقعاً ثابت فعال میشن، اما بیشترشون مدام جابجا میشن و اون نقشه ذهنی که فکر میکردیم یه چیز فیکس و همیشگیه، تو مغز دائم تغییر میکنه. این تغییرات رو هم بهش میگن «دریفت نمایشی هیپوکامپ» – یعنی تغییر نحوه نشوندادن یک خاطره تو مغز در طول زمان.
قبل اینکه بخواین بگین خب شاید تو آزمایشها، محیط عوض شده یا موشها این دفعه آهستهتر تو مارپیچ حرکت کردن، دانشمندا همه اینا رو حسابی کنترل کردن. تو تحقیق جدیدی که تو مجله Nature چاپ شده (به راهبری پروفسور دانیل دومبک از دانشگاه نورثوسترن)، موشها رو گذاشتن رو تردمیل کوچیک (همون دستگاه دو)، دور تا دورشون صفحهنمایش گذاشتن که مثل بازی کامپیوتری، یک ماز مجازی رو هر بار دقیقاً به یه شکل برن. حتی یه مخروط گذاشتن جلوی دماغ هر موش که همیشه یک بو تو آزمایشها بمونه. صدا هم سفید (White Noise – صدای یکنواخت پسزمینه) گذاشتن تا هیچی تغییر نکنه.
تو این شرایط سوپرکنترلشده، از مغز موشها با یه ماده فلورسنت که وقتی سلول عصبی فعال میشه، میدرخشه، فیلم گرفتن! یعنی دانشمندا واقعاً میدیدن کدوم سلولها هر دفعه فعال میشن و یادداشت میکردن. فاز جالب ماجرا اینجا بود: انتظار داشتن با این همه کنترل، دیگه اون دریفتها کمتر بشه و خاطرهها ثابتتر بمونن. ولی نشد! فقط ۵ تا ۱۰ درصد سلولها همیشه ثابت بودن، بقیه مرتب جابجا میشدن.
یه نکته دیگه این بود که همون سلولهایی که همیشه ثابت میمونن (یعنی همون ۵ تا ۱۰ درصد)، نسبت به بقیه خیلی هیجانانگیزتر یا اصطلاحاً «تحریکپذیر»تر بودن. تحریکپذیری یعنی این سلولها راحتتر فعال میشن. دومبک میگه ما حتی میتونستیم از میزان تحریکپذیری هر سلول حدس بزنیم که آیا قراره پایدار بمونه یا بره تو لیست سلولهای دریفتکننده!
اما چرا مغز خاطرههای مکانی رو هی جابجا میکنه؟ این قضیه اولش عجیب به نظر میاد ولی دومبک یه توضیح قشنگ میده: میگه شاید این مدلی مغز کمک میکنه تا هر بار که به یک جا میری (مثلاً مدرسه یا پارک مورد علاقت)، هر دفعه رو بهعنوان یه خاطره جدا بتونی تو ذهنت نگه داری. در واقع این دریفتها واسه اینه که مغز بتونه گذر زمان رو ثبت کنه و بین تجربیات مشابه تفاوت بذاره.
البته دومبک فکر میکنه این ماجرا فقط واسه خاطرههای «اپیزودیک» صدق میکنه (episodic memory یعنی خاطرههایی که مرتبط با تجربههای اختصاصی، مکان و زمان خاص هستن) و مثلاً خاطرههای حرکتی (motor memory یعنی چیزهایی که یاد گرفتی با بدن انجام بدی مثل دوچرخهسواری) شاید تو مغز مسیری متفاوت داشته باشن.
حالا قطعاً این تحقیق محدودیتهایی هم داشت. یکیاش اینکه دانشمندا فقط تونستن یه بخش خیلی کمی از سلولهای هیپوکامپ موش رو زیر نظر بگیرن (حدوداً ۱ درصد از صدها هزار سلولش). ولی با مقایسه با تحقیقات قبلی، احتمالاً همین رفتار توی بقیه هیپوکامپ هم هست.
یه سوال مهم: آیا اینا فقط تو موشها دیده میشه یا دربارهی مغز خودمون هم صدق میکنه؟ دومبک میگه احتمالاً همینطور باشه. و حتی فرض میکنه شاید وقتی سنمون زیاد میشه و سلولهای پایدارمون تحریکپذیریشون رو از دست میدن، همین باعث بشه خاطرههامون راحتتر از یادمون برن! پس اگه یه روزی بتونیم کاری کنیم تحریکپذیری این سلولها بمونه یا بیشتر شه، شاید حافظهمون رو تا آخر عمر قوی نگه داریم. البته فعلاً فقط یه حدسه و نیاز به تحقیقات خیلی بیشتری داره.
خلاصه، مغز ما از اون چیزایی که فکر میکنیم خیلی پیچیدهتره. خاطرههامون همش در حال حرکت، تغییر، و تازهسازی هستن؛ مثل یه مهمونی که هیچوقت تموم نمیشه و همیشه یه اتفاق تازه توش میافته! اگر برات جالب بود، بهتر بدونی که مغز حداقل سه نسخه از هر خاطره رو نگه میداره، یا یه چسب ملکولی خاص هم هست که کمک میکنه خاطرهها واسه همیشه بمونن، و حتی اون تکنیک معروف حافظه شرلوک هولمز هم واقعاً کار میکنه!
منبع: +
