یه خبر جذاب برات دارم! چندتا واکسن جدید HIV که هنوز آزمایشیان، دارن نشونههای امیدبخشی نشون میدن. این واکسنها رو روی حیوانات و حتی داوطلبهای آدم هم امتحان کردن و نتیجهها نشون میده شاید بالاخره تو جنگ با این ویروس سرسخت موفق بشیم.
اول از همه، این واکسنها رو با استفاده از تکنولوژی mRNA ساختن. اگه یادت باشه، همین تکنولوژی بود که برای واکسنهای کرونا هم کلی سر و صدا کرد. mRNA در واقع یه جور دستورالعمل ژنتیکیه که میره تو سلولها و بهشون میگه یه پروتئین خاص بسازن؛ بعدش سیستم ایمنی ما هم میافته به جونش!
نکته قشنگ این واکسنهای HIV اینه که تو آزمایشهای اولیه واکنش ایمنی قوی به وجود آوردن و خب، عوارض جانبی هم خیلی کم بوده. مثلا بیشتر کسایی که این واکسنها رو گرفتن، فقط کمی خستگی، بدندرد، سردرد یا درد محل تزریق داشتن؛ چیزایی که با بیشتر واکسنها پیش میاد. البته یه مورد خاص بود: حدود ۷ نفر کهیر (که به انگلیسی میگن Urticaria: یعنی یه جور حساسیت پوستی که بدن قرمز میشه و خارش میگیره) گرفتن که نسبت به واکسن کرونا بیشتر بوده – ولی خب، اگه تو نسل بعدی واکسن اینم کمتر بشه، خیلی عالی میشه.
آزمایشهای این واکسنها اول روی خرگوشها و میمونها انجام شد و نتیجههاش اینقدر خوب بود که رفتن سراغ مرحله انسانی. توی این مطالعه انسانی، ۱۰۸ نفر سالم (سنشون بین ۱۸ تا ۵۵ سال) داوطلب شدن و به سه گروه تقسیم شدن. به هر گروه یکی از سه نوع واکسن mRNA دادن. هر کسی سه دوز دریافت کرد: یکی همون اول، بعدی دو ماه بعد، و آخری شش ماه بعد از اولین دوز.
تو این واکسنها، دانشمندا کاری کردن که سلولهای بدن دو مدل مختلف از پروتئین envelope trimer ویروس HIV رو بسازن. حالا خود envelope trimer یه جور پروتئینه که روی سطح ویروس نشسته و کمک میکنه تا HIV به سلولهای ایمنی بدن بچسبه و واردشون بشه. یه مدل از این پروتئین تو سلول حل میشه و پخش میشه (بهش میگن free-floating trimer)، یه مدل دیگه اما میمونه رو سطح سلول (بهش میگن bound trimer).
واکنش ایمنی سمت مدل bound trimer خیلی بهتر بود! یعنی ۸۰٪ افرادی که این مدل واکسن رو گرفتن، آنتیبادیهایی تولید کردن که میتونن ویروس رو خنثی کنن. اما از گروهی که مدل free-floating رو گرفتن، فقط ۴٪ اون اثر مثبت رو نشون دادن. در واقع تو واکسنهای قبلی هم که تمرکز رو مدل free-floating بود، هیچ وقت نتونستن آنتیبادی کافی بسازن – ولی الان بالاخره دارن به فرمول درست میرسن.
برای درک بیشتر: آنتیبادیهای “خنثیکننده گسترده” یا broadly neutralizing antibodies (یعنی نوعی آنتیبادی که میتونه با انواع مختلف ویروس مقابله کنه و اون ترفند تغییر چهره ویروس HIV رو دور بزنه) خیلی مهمه. این واکسنها هنوز کاملاً این نوع خاص رو نساختن، ولی آنتیبادی خنثیکننده تولید کردن که همینم قدم مهمیه.
جالب اینجاست که بعد از واکسیناسیون، بدن یه جور “حافظه ایمونولوژیکی” پیدا میکنه؛ یعنی B cells یا لنفوسیتهای مسئول ساخت آنتیبادی رو برای مدت طولانی نگه میداره که اگه بعداً دوباره ویروس را دید، سریعتر واکنش نشون بده. یعنی دیگه محدود به همون چند روز بعد از تزریق نیست و بدن تا مدتها آماده میمونه.
آقای ست چیتام (Seth Cheetham)، که مدیر مرکز واکسنهای سرطان mRNA تو استرالیاست، گفته این کار یه پیشرفت بزرگ تو ساخت واکسن امن و موثر برای HIV هست. به گفته اون، داروها و درمانها زندگی مبتلایان HIV رو خیلی بهتر کردن ولی هنوزم یه واکسن واقعا موثر نیازه، مخصوصا برای مناطق فقیرتر دنیا که دسترسی به دارو یا درمان آسون نیست.
تا الان، داروهای پیشگیری از HIV باید مدام یا هر روز یا هر چند ماه یه بار یا نهایتاً سالی دو بار خورده یا تزریق بشن، که مخصوصاً تو مناطق کمدرآمد خیلی سخته. اگه یه واکسن بیاد که فقط چند بار بزنی و بعد سالها ایمنی بده، خیلیها ازش نفع میبرن و شانس کنترل همهگیر شدن HIV خیلی بیشتر میشه.
البته یه نکته هم هست؛ هنوز این واکسنها تو مرحله تست ایمنی ان. یعنی ببینن کسی آسیب نمیبینه و بدن مردم چطور واکنش نشون میده. و خب بگم که این تحقیقات کاملاً اثبات نمیکنه این واکسن تو دنیای واقعی بتونه همهگیر شدن HIV رو متوقف کنه یا نه، ولی امیدش خیلی بالا رفته.
یکم آمار: طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO یعنی همون سازمانی که دنیا رو زیر نظر داره از نظر سلامت)، هنوز سالانه حدود ۱.۳ میلیون نفر HIV میگیرن و حدود ۱۲۰ هزار تا از اینا بچههان! هرچند آمار داره رو به کاهش میره، ولی باز تلفات زیاده. تازه، اگه بودجه برای کنترل HIV کم بشه، برآورد شده تا ۲۰۳۰ ممکنه تا ۳ میلیون مرگ اضافی به خاطرش رخ بده.
تهش باید بگم: این واکسنها هنوز باید تو آزمایشهای خیلی بزرگتر امتحان بشن و بررسی کنن که آیا عوارضشون رو هم میشه کمتر کرد یا نه، و آیا میتونن نوع خاصی از آنتیبادی که بتونه با همه مدلهای HIV مقابله کنه رو بسازن یا نه. فعلاً همهچی امیدوارکنندهست! اگه این مسیر جلو بره، واقعا ممکنه اوضاع مبارزه با HIV متحول بشه.
این مقاله فقط برای اطلاعات عمومیه، اگه سوال یا نگرانی پزشکی داری حتماً با یه پزشک مشورت کن. ولی راستش از شنیدن این خبرها، یه عالمه انرژی خوب گرفتم! تو هم امیدوار باش، علم داره کار خودشو میکنه.
منبع: +
