خب بیا یه خبر جالب مصر باستانی برات تعریف کنم! تازگیا یه تیم باستانشناس نزدیک اسوان، یعنی تو جنوب مصر کنار رود نیل، یه حکاکی خیلی خاص روی یه تکه سنگ پیدا کردن که ممکنه تا ۵۱۰۰ سال پیش، درست تو آغاز اولین دودمان یا همون «First Dynasty» مصر کنده شده باشه. دودمان یعنی همون دوره سلطنت یه سلسله پادشاه یا خانواده سلطنتی. خیلی قدیمیه، نه؟
داستان از این قراره که توی پاییز سال ۲۰۲۲، وقتی دانشمندا داشتن واسه ساخت «شهر جدید اسوان» اون منطقه رو بررسی میکردن، اتفاقی به این تابلوی سنگی رسیدن. روی این سنگ، تصویر یه قایق تزئین شده رو میبینی که پنج نفر دارن اون رو به سمت راست میکشن. جالب اینجاست که توی عقب قایق یه نفر ایستاده و داره یه پارو یا چوب بزرگی هم دستش گرفته. کنار این آدم، یه قسمت بسته مانند کابینه که یه نفر توش نشسته. تازه تصور کن فقط سر و شونه راست اون آدم معلومه! خودِ پژوهشگرها فکر میکنن شاید این نشسته فردی سلطنتی یا حتی پادشاه باشه.
حکاکیهای قایق توی هنر مصر باستان خیلی زیاد دیده میشه. اصلا قایق برای مصریها یه عالمه معنی سمبلیک و فلسفی داشته! مثلاً تو دوره پیشادودمانی و آغاز دودمانی که تقریباً بین ۴۵۰۰ تا ۳۰۸۵ قبل میلاد بوده (یه توضیح: دوره «پیشادودمانی» یعنی دورانی که هنوز یه دولت مرکزی تو مصر formation پیدا نکرده بوده)، این تصویر قایق توی سنگنگارهها همهجا بوده و نشوندهنده عقاید، اسطورهها یا حتی قدرت و پادشاهی بوده.
چیزی که کلی توجه رو جلب کرده، مدل این قایق و ظاهر آدمهای توشه؛ مثلاً فرم قایق شبیه داسه و آدمهایی که دارن میکشنش، یادآور حکاکیهای دوران پیشادودمانی و شروع دودمان اولیهس. خود قایق یه قسمت کلبه مانند داره که طرف نشسته و روی سرش یه خط عمودی هست. بعضی مصرشناسها فکر میکنن این میتونه یه نوع تاج یا پوشش مخصوص باشه.
حالا یه نکته باحال! طرف نشسته، انگار روی چونهش هم کشیده و این کشیدگی به نظر خیلیها شبیه همون ریش مصنوعیه که پادشاهها از اولین دودمان به بعد هم میذاشتن؛ یه توضیح ریز: ریش مصنوعی یا «False Beard» تو پرترههای فراعنه نماد مقام پادشاهی بوده.
البته هنوز نمیشه با قاطعیت گفت واقعاً این یارو پادشاه بوده یا اصلاً مرد بوده یا زن بوده… چون فقط یه بخشی از بدنش معلومه و کلی جزئیات هم خراب شده یا دیده نمیشه. خود دانشمندها گفتن که نمیدونن جنسیت و مقام طرف دقیقاً چی بوده، گرچه حدس میزنن احتمالاً حسابی آدم مهمی تو اون دوره بوده.
اما یه چیزی که حسابی برای مصرشناسها جالبه اینه که توی این تابلوی سنگی، نشانهای از نماد «سرخ» نیست. سرخ (Serekh) یعنی یه علامت هیروگلیفیه شبیه یه دیوار قصر با اسم شاه روش، که معمولاً پیش چشم Horus، همون خدای شاهینسر مصریها میاد. نبودن این علامت یعنی احتمالاً هنوز اون موقع که این سنگ تراشیده شده بوده، رسم نشده بوده اسم شاه روی سرخ بیارن و پس قبل از سلطنت نارمر (همون اولین شاه دودمان اول) بوده.
یه چیزی هم درباره نارمر بگم: نارمر حدود سال ۳۰۸۵ قبل میلاد اولین شاهی بود که مصر رو متحد کرد و حکومت دودمان اول رو آغاز کرد. چون توی این حکاکی هیچ نشونهای از سرخ دیده نمیشه، پژوهشگرها میگن بعیده این شخص خود نارمر باشه و احتمالاً این سنگ قبل سلطنت اون ساخته شده بوده.
در کل، این حکاکی با حکاکیهای دیگه قایقی که تو همون حوالی و دوره پیدا شده، خیلی شباهت داره. مثلاً این نوع قایق داسیشکل با «شاخ» بالای کابین که تو اوایل دودمان اول مرسوم بوده. یعنی همشون نشون میدن حتی قبل از ساخت هرمها هم هنر نقاشی و حکاکی خیلی پیشرفته و سفارشدادنی بوده و احتمالاً نهادها یا رئیس منطقهای سفارش این کارای مهم رو به استادای سنگنگار داده بودن. (نهاد یا «regional authorities» یعنی گروههایی که تو مناطق مختلف مسئول فرمانروایی بودن.)
در ضمن، حکاکیهایی که آدم نشسته تو قایق رو نشون بدن خیلی کم پیدا شده، واسه همین همین یکی کلی مهمه! بعضی مصرشناسها مثل «آلخاندرو خیمنز سرانو» که خودش تو این تحقیق نبود ولی نظر داده، گفتن که شاید این تصویر نماینده قدرت یا نشونه اقتدار تو اون دوران باشه.
حالا همه اینا رو بذار کنار یه سری ابهام هم هست: مثلاً دقیقاً معلوم نیست خط روی سر فرد نشسته چیه، یا اصلاً اون چونه کشیده صددرصد ریش مصنوعیه یا نه! حتی جنسیت آدم نشسته هم نامعلوم مونده.
خلاصه که این کشف، نه تنها یه تیکه باحال از تاریخ رو نشون میده، بلکه کلی به باستانشناسها واسه فهمیدن روزای اول شکلگیری کشور مصر کمک میکنه. راستی عکسهای زیادی هم از این سنگها و حکاکیها گرفتن. از تپه و منظره اطراف تا کلوزآپ خود تصویر قایقها، که هرکدومشون قصههای خاص خودشونو دارن.
اگه دوست داری بیشتر بدونی، کلی اطلاعات خفن دیگه تو مباحث مصر باستان هست؛ مثلاً سن مصر قدیم واقعاً چقدره؟ چرا ساختهای عجیب و غریب مثل فانوس اسکندریه رو دارن؟ شهرهای پرجمعیت با خونههای برج مانندشون چیکار بودن؟ واقعاً مصر باستان هزار تا رمز و راز داره که هر بار با یه کشف جدید، تیکهای از پازلش کاملتر میشه!
خلاصه، دفعه بعدی که به یه تصویر سادهی قایقی روی یه تیکه سنگ نگاه میکنی، بدون شاید یه قصه سلطنتی ۵۱۰۰ ساله پشتش خوابیده باشه!
منبع: +
