اگه بهت بگم که یه قسمتهایی از ژنهات، یادگار ویروسهایی هست که میلیونها سال پیش اجدادت رو مریض کردن، باورت میشه؟! تازه تا همین چند وقت پیش همه فکر میکردن این تیکههای DNA فقط آشغال و به درد نخور هستن که الکی گوشه ژنوممون افتادن. ولی الان، دانشمندهای دانشگاه مکگیل (McGill) کانادا و دانشگاه کیوتوی ژاپن فهمیدن که نه بابا، انگار همین ویروسهای دایناسوری (!) هنوز هم تو بدنمون دارن نقشه میکشن و کلی کار مهم انجام میدن.
حدود ۸٪ از کل ژنهای ما، در واقع کدهای DNA ویروسهای قدیمی هست. یعنی کلی از اطلاعات تو بدنمون هست که از ویروسهای باستانی برامون به ارث رسیده. این ویروسها یه زمانی اومدن، ژنوم ما رو آلوده کردن، ولی بعدش دیگه با ما موندگار شدن! اوایل دانشمندها اینا رو به اسم Junk DNA میشناختن (یعنی “DNA به درد نخور” که فکر میکردن هیچ فایدهای نداره)، اما الان فهمیدن که بعضی از همین تیکهها، نقش کلیدی رو در روشن و خاموش کردن ژنها بازی میکنن!
یکی از گروههای مهم این تیکههای DNA هم “MER11” نام داره. این اسمیه که به یه خانواده خاص از DNAهای ویروسی که تو ژنوم ما زندگی میکنن، داده شده. تا الان فکر میکردن فقط سه مدل از MER11 وجود داره تو DNA آدمها، ولی این پژوهش جدید یه زیردسته جدید به اسم MER11G4 پیدا کرده. جالب اینه که MER11G4 فقط تو انسانها و شامپانزهها پیدا شده، و حضورش توی سلولهای بنیادی انسان خیلی پررنگه! سلول بنیادی همون سلولهای آغازین بدن هستن که میتونن به انواع و اقسام سلولهای مختلف تبدیل بشن.
دانشمندها با یه روش جدیدِ کامپیوتری که میتونه سیر تکاملی DNAها رو دنبال کنه فهمیدن که کلی از خط و خطوط قبلی که داده بودن به این DNAها قدیمی و ناقص بوده. تکنیک جدید فقط دنبال شباهت نیست، بلکه به این نگاه میکنه که این تیکهها چطور توی زمان دست به دست شدن و تونسته یه الگویی پیدا کنه که قبلاً هیچکس ندیده بوده. خلاصه با این دید تکاملی تازه، تازه داریم میفهمیم که این چیزایی که زمانی “آشغال” صداشون میکردیم، چقدر دارن زندگی ما رو هدایت میکنن!
یه نکته مهم اینه که تو MER11_G4 یه “motif” یا الگوی خاصِ DNA وجود داره که به نظر میرسه مستقیم به تنظیم ژنها مربوط باشه (motif یعنی یه قطعه کوتاه و تکرارشونده از DNA که نقش شناسایی یا تنظیم رو ایفا میکنه). خلاصه اینکه این تیکهها یه جورایی مثل کلیدهای خاموش و روشن کردن تو یک تابلو برق عظیم هستن که ژنها رو تو موقعیتهای خاص فعال یا غیر فعال میکنن.
تا ۲۵ سال پیش که پروژه تعیین توالی ژنوم انسانی شروع شد (همونی که تو تلویزیون هی میگفتن DNA رو رمزگشایی کردیم!) همه فقط به چشم یه موجود مزاحم به این DNAهای ویروسی نگاه میکردن. ابزار مناسب هم نداشتن که دقیقتر بررسیشون کنن. ولی الان با این روشهای کامپیوتری جدید، فهمیدن که بخش زیادی از اطلاعات قبلی کامل نبوده. و حالا معلوم شده همین رشتههای ویروسی جزو سیستم اصلی کنترل ژنی بدنمون هستن. یعنی ممکنه توضیح بهتر و دقیقتری باشه واسه اینکه چرا بعضی بیماریهای ژنتیکی ایجاد میشن یا حتی چرا یه جهش ژنتیکی خاص ممکنه به بیماری خطرناکی منجر بشه.
از طرف دیگه، بررسی این ژنهای ویروسی میتونه بهمون کمک کنه بفهمیم چه قسمتهایی از ژنوممون مخصوص انسان، شامپانزه یا سایر نخستیها (نخستیها یعنی گروهی از پستانداران مثل انسان، میمون و شامپانزه که مغز بزرگی دارن) هست و چه قسمتهایی رو واقعاً ویروسها بهمون دادن. این اطلاعات شاید روزی بتونه سرنخهایی از بیماریهایی مثل سرطان بده یا حتی کمک کنه داروها و درمانهای ژنی بهتری بسازیم.
در کل، این تحقیق که تازه هم منتشر شده تو مجله Science Advances (یعنی یکی از ژورنالهای معتبر علمی)، چشم ما رو به این باز کرد که حتی چیزهایی که فکر میکردیم اضافیان و به درد نمیخورن، شاید اتفاقاً یکی از بازیگرهای اصلی بدنمون باشن!
منبع: +
