خب بیا یه کم درباره وضعیت صنعت پوشاک بنگلادش حرف بزنیم، اونم نه همینطوری خشک و خالی، بلکه با یه حال و هوای دوستونه!
تا همین چند سال پیش، وقتی اسم پوشاک بنگلادش میومد، خیلیا یه تصویر ناراحتکننده میومد جلوشون؛ هم آلودگی شدید رودخونه بوریگانگا، هم حوادث غمانگیزی مثل ریزش وحشتناک ساختمان Rana Plaza تو سال ۲۰۱۳ که بالای هزار نفر توش جونشون رو از دست دادن (واقعاً فاجعه بود!). اما قضیه الان خیلی داره تغییر میکنه.
قبلاً که کارخونههای پوشاک بنگلادش با رنگ و مواد شیمیایی و حتی فلزات سنگین مثل سرب و کادمیوم آبهای بوریگانگا رو حسابی آلوده میکردن، حالا کمکم دارن رویهشون رو سبز میکنن. سبز کردن یعنی رفتن سمت کارهایی که کمتر به محیط زیست آسیب میزنه و انرژی و آب رو بهتر مصرف میکنن. مثلاً کلی کارخونه با تکنولوژیهای جدید مثل استفاده از LEDهای کم مصرف، انرژی خورشیدی، و حتی بازاستفاده آب دارن کارشون رو پیش میبرن.
فاز جدید صنعت پوشاک این کشور به چیزی میگن «کارخونههای مقتصد» یا “frugal factories”، که یعنی کارخونههایی که با صرف کمترین منابع، بیشترین بازدهی رو دارن و به محیط زیست هم اهمیت میدن. خیلی از رنگرزیها الان دارن با مواد شیمیایی بیخطرتر رنگ میزنن، دباغیهای چرم (دباغی یعنی تبدیل پوست خام به چرم!) هم به سمت روشهای پاکتر رفتن و آب آلوده رو تصفیه میکنن قبل اینکه بره توی طبیعت.
یه مثال خیلی قشنگش، کارخونه Fakir Eco Knitwears تو شهر ناریانگانج نزدیک داکهست. این کارخونه تونسته گواهی طلایی LEED رو بگیره (LEED یه استاندارد بینالمللی برای ساختمونها و کارخونههای سبز و کممصرفه). اونجا با نورگیرها مصرف برق ۴۰ درصد اومده پایین، کلی تجهیزات مدرن با هوش مصنوعی گذاشتن که اجازه میده ۹۵٪ دورریز پارچهها رو دوباره تبدیل به نخ کنن. حتی از بارون آب جمع میکنن، یا به جای کولر و دیگ پرمصرف، از انرژی خورشیدی و نور طبیعی بهره میبرن. یه مهندس به نام آقای انیسالزمان گفت ما با اینکارها نشون دادیم منابع محلی هم میتونن سبز بودن رو عملی کنن.
جالبه بدونی که فقط سرمایهگذاری کارخونهها نیست که به این تغییرات کمک میکنه؛ از طرف بانک مرکزی بنگلادش یه صندوق به اسم Green Transformation Fund دارن که وام میده برای این کارها. از اون طرف، خودِ خریدارای خارجی (برندهای بزرگ پوشاک) هم شرکتهایی که سبزتر باشن رو ترجیح میدن و بیشتر باهاشون قرارداد میبندن.
یه برنامه خیلی مهم هم هست به اسم PaCT (برنامه مشارکت برای نساجی پاکتر) که توسط بانک جهانی از ۲۰۱۳ شروع شده و با بیش از ۴۵۰ تا کارخونه همکاری کرده. طبق آمارشون، سالانه ۳۵ میلیارد لیتر آب شیرین صرفهجویی میشه، یعنی اندازه نیاز نزدیک به دو میلیون نفر انسان! فوقالعادهست واقعاً.
کلی پنل خورشیدی هم روی سقف کارخونهها نصب شده تا برق خودشون رو از خورشید بگیرن؛ حتی بعضی جاها سیستم جذب حرارت گازِ خروجی رو گذاشتن که کمک میکنه دمای کف کارخونه حدود ۲۸ درجه بمونه (یعنی نه خیلی گرم، نه خیلی سرد). آب خروجی تصفیهخونه هم برگردونده میشه به سرویسها و توالتها.
حالا خیالت راحت، هنوزم راه خیلی زیادی مونده. صنعت پوشاک بنگلادش با اینکه حدود ۴۰ میلیارد دلار ارزش داره و ۴.۴ میلیون نفر توش کار میکنن، اما مشکلات کارگریش سر جاشه. حقوق کارگرها پایینه (حداقل ماهی ۱۲,۵۰۰ تاکا، حدود ۱۱۳ دلار؛ اتحادیهها میگن باید ۲۰۰ دلار باشه)، حقوق بعضیا دیر داده میشه یا کلاً نمیدن، و خب همین باعث اعتراضات زیاد شده. کلی اعتصاب و اعتراض درباره حقوق و امنیت شغلی میشه، و هنوز تو خیلی جاها اولویت با سود کارخونهداراس نه کارگرها. انجمنهای کارگری بنگلادش هم میگن وضعیت ایمنی و ساختمونها بهتر شده، ولی هنوز آزادی بیان کارگرها کامل برقرار نشده.
یه مشکل دیگه هم اینه که این تغییرات سبز برای کارخونههای کوچیک اصلاً آسون نیست؛ سرمایه ندارن که حتماً برن تجهیزات جدید بخرن و سبزتر بشن. اما اگه سبز نشن چی؟ شاید از بازارهای بزرگ مثل اتحادیه اروپا حذف بشن! چون از ۲۰۲۷ اتحادیه اروپا میخواد هر شرکتی که میخواد محصولاتش رو بفروشه، هم به محیط زیست و هم به حقوق کارگرها تو زنجیره تامینش اهمیت بده.
در کل، درست که دارن تلاش میکنن مثل رودخونه بوریگانگا رو کمی تمیزتر کنن، ولی هنوز خیلی کار هست تا کل صنعت یه تغییر پایدار اساسی کنه و هم واسه محیط زیست خوب باشه، هم واسه کارگری که هر روز اونجا کار میکنه.
پ.ن: خبرنگار تصویری این گزارش، زاکیر حسین چودری، اهل بنگلادشه.
منبع: +
