خب، بیا یه خبر حسابی و هیجانانگیز برات تعریف کنم! دانشمندای چینی تونستن برای اولین بار، یه گاو یاک (همون گاو کوهی که تو تبت زندگی میکنه) رو با روش شبیهسازی و حتی با عمل سزارین (یعنی اون جراحیای که بچه رو مستقیم از شکم مادر درمیارن) بدنیا بیارن. این اتفاق روز ۱۱ جولای توی یه مرکز پرورش تو دامشوگ (که میشه استان خودمختار شیزانگ تو تبت) افتاد و حسابی سر و صدا کرده.
بچه یاک شبیهسازیشده، وقتی بدنیا اومد یه چیزی حدود ۳۳.۵ کیلو وزن داشت (که اگه بدونی، خیلی سنگینتر از بقیه یاکهای نوزاده!). رنگش کاملاً سیاهه و خوشبختانه سالم، سرحال و سریع هم رو پاش وایستاده، بدون هیچ مشکلی.
حالا یه کم درباره این یاکها بگم: یاکها برای مردم منطقه فلات چینگهای-تبت خیلی زندگیسازه، چون از شیر و گوشتشون گرفته تا سوخت (از فضلهشون!) و حتی بارکشی، تو همه چی کاربرد دارن. کلاً مردم اون اطراف بدون یاک واقعاً کارشون لنگه، مخصوصاً چون اونجا خیلی ارتفاع بالاست و دامای معمولی اصلاً نمیتونن زنده بمونن.
این شبیهسازی در اصل با استفاده از روش cell cloning انجام شده. حالا اگه نمیدونی cloning یعنی چی، بزار برات ساده توضیح بدم: شبیهسازی یعنی اینکه دانشمندا فک میکنی یه نسخه “کپی و پیست” از موجودی که میخوان درست کنن! مشخصاً روش سلول سوماتیک یا somatic cell cloning اینجوریه که DNA یه سلول بدن رو (مثلاً سلول پوست) میذارن تو یه تخمک که هستهش رو خالی کردن. بعدش کلاً همون اطلاعات ژنتیکی این سلول بدنی رو تو اون تخمک جدید میذارن و خلاصه، یه نسخه جدید از همون موجود ساخته میشه.
یه تکنیک دیگه هم بوده به اسم whole-genome selection که یعنی “انتخاب کل ژنوم”. این روشی هست که کمک میکنه دانشمندها حیوانایی با ژنهای خوبتر (مثلاً بزرگتر بودن یا شیر دادن بیشتر) رو زودتر شناسایی و تکثیر کنن.
این پروژه از سال ۲۰۲۳ کلید خورد و نقاط اصلیش دانشگاه ژجیانگ در شرق چین، مرکز مطالعه زیستشناسی فلات تبت و البته خود دولت دامشوگ بودن که کلی همکاری و حمایت کردن.
هدف اصلی این بوده که نسلهای قویتر، سالمتر، پر بازدهتر و حتی مقاومتر به بیماری یاکها درست کنن تا هم معاش مردم راحتتر بشه و هم سیستم مدرن پرورش دام مناسب شرایط ویژه تبت ساخته بشه. چون همونطور که گفتم، مردم بومی این یاکها رو هزاران ساله پرورش دادن و واقعاً تو اون جغرافیای عجیب هیچ حیوان دیگهای نمیتونه جای اونها رو بگیره.
هم بچهها و هم بزرگترها برای حمل بار و نقل وسایل از همین یاکها استفاده میکنن و حتی نقش خیلی مهمی تو اقتصاد، فرهنگ و سبک زندگی و بقا اهالی دارن. حتی خود یاک با چرا کردنش باعث میشه تعادل اکوسیستم منطقه حفظ بشه و علفزارها بیش از حد رشد نکنن یا خراب نشن.
جذابترش اینکه روش شبیهسازیای که این دانشمندا تو چین زدن، همون روشی هست که قبلاً برای گوسفند معروف “دالی” (Dolly) استفاده شده بود! اگه نمیدونی دالی کیه، یه گوسفند خیلی معروفه که توی دهه ۹۰ توی اسکاتلند (در موسسه Roslin) شبیهسازی شد و اولین پستاندار کلونشده دنیا لقب گرفت. شیوهش هم همون بود: هسته یه سلول بدنی یک گوسفند بالغ رو گذاشتن تو یه تخمک بدون هسته و یه گوسفند کاملاً مشابه با اون گوسفند اصلی ساختن. تولد دالی کلاً نگاه همه رو به ژنتیک و بیوتکنولوژی عوض کرد و نشون داد سلولهایی که تخصصی شدن هم میتونن دوباره برنامهریزی بشن و یه موجود کامل بسازن.
دالی مثل یه گوسفند عادی زندگی کرد، شش سال عمر کرد، حتی بچهدار هم شد و عملاً نشون داد کل این فرآیند هم از لحاظ کیفیت زندگی جواب داده، هم کلی سؤال اخلاقی و علمی برانگیخت.
حالا با این موفقیت تو چین، انتظار میره هم نسل جدیدی از یاکهای باحالتر داشته باشیم، هم شاید تو آینده نزدیک دامها و حیوانات دیگه هم به همین روش اصلاح و بهتر بشن. خلاصه، داستانی بود پر از علم، تکنولوژی و یه کم هم ماجراجویی که نشون میده دانشمندان تا کجاها میتونن پیش برن!
منبع: +
