حتماً شنیدین که گازهای گلخانهای مثل دیاکسید کربن (CO2) و متان (Methane) دارن کلی برای زمین مشکل درست میکنن، ولی جالب اینه که خود دانشمندها هم گاهی از دستشون در میره و همهی منابع این گازها رو حساب نمیکنن! توی این مقاله میخوام یه کم براتون درباره این گازهای شیطون که تو حسابکتابها نیستن توضیح بدم و چرا این موضوع خیلی مهمه.
سال ۲۰۲۱ کلی دانشمند آب و هوایی گیج شده بودن. آخه تازه اقتصاد جهانی داشت از قرنطینههای کرونا بیرون میومد و همه انتظار داشتن که سطح آلودگی بیاد پایین. ولی اتفاقاً سطح متان توی هوا رکورد شکسته بود و با سرعت عجیبی بالا رفته بود! متان بیشتر از طریق کشاورزی و استخراج سوختهای فسیلی به هوا میره.
دانشمندها همه ابزاراشون رو ریختن وسط، از ماهواره و هواپیما گرفته تا ایستگاههای پایش. نهایتاً فهمیدن قضیه چیه: توی مناطق گرمسیری، مردابها داشتن مرطوبتر و گرمتر میشدن و این یعنی محیط مناسب برای میکروبهایی که عاشق گل و لای بدون اکسیژن هستن. این میکروبها کلی مواد آلی (مواد حاوی کربن) رو خوردن و واسهمون متان بیشتری پس دادن! تازه یه عامل دیگه هم بود: آلودگی اکسیدهای نیتروژن (NOx) کمتر شده بود، اونم باعث میشه متان دیرتر تو هوا بشکنه و پاک بشه. (یعنی اکسیدهای نیتروژن مثل یک جاروبرقی طبیعی متان تو هوا عمل میکنن!)
این تحقیقات نشون داد که تغییرات اقلیمی باعث میشه طبیعت خودش دیگه گاز گلخانهای بیشتری تولید کنه! یعنی یه چرخه وحشتناک: گرما بیشتر، گاز گلخانهای بیشتر، باز هم گرما و به همین ترتیب ادامهدار. به این پدیده میگن “اثر فیدبک” یعنی سیستم خودش خودش رو قویتر میکنه.
یه عالمه راه دیگه هم هست که طبیعت میتونه خودش گاز گلخانهای اضافه کنه، مثلاً آتیشسوزی جنگلها و ذوب شدن خاک منجمد (اسم علمیش Permafrost هست، یعنی خاکی که سال به سال یخزده باقی میمونه، کلی کربن توش ذخیره شده از دورانهای گذشته). اینها بزرگترین منابع انتشار هستن که تو توافقهای مهم جهانی مثل توافق پاریس و حتی گزارشهای سازمان ملل (مثل IPCC) چندان حساب نمیشن.
حالا یه گروه غیردولتی به اسم Spark Climate Solutions تو آمریکا تصمیم گرفته اوضاع رو جدیتر دنبال کنه. اینا دارن پروژهای راه میندازن به اسم “مدلسازی مقایسهای” (Model Intercomparison Project)، یعنی تیمهای علمی مختلف با مدلها و سناریوهای مختلف آب و هوایی تست میزنن تا بفهمن دقیقاً این اثرات فیدبکِ طبیعی چه جوری اوضاع رو پیچیدهتر میکنه. هدف اصلیشون اینه که دولتها و سازمانهای جهانی وقتی میخوان درباره میزان مجاز انتشار گازهای گلخانهای تصمیم بگیرن، این منابع پنهان رو هم به حساب بیارن.
فیلیپ دافی، رئیس علمی گروه Spark، که قبلاً مشاور اقلیمی رییسجمهور بایدن بوده، میگه: «اگه همه این منابع رو با هم نظر نگیریم، اصلاً نمیفهمیم اثر فیدبک چقدر قویه». تو این پروژه، دانشمندهایی از دانشگاه استنفورد، موسسه Woodwell، و حتی کشورهای مختلف اروپا و استرالیا هم هستن.
اینا امیدوارن نتایج کارشون رو همزمان با گزارش هفتم IPCC منتشر کنن تا واقعاً تو تصمیمسازیهای جهانی تاثیر بذاره. این نتایج میتونه مشخص کنه دنیا واقعاً چقدر فرصت داره قبل از اینکه دمایش از ۱.۵ یا ۲ درجه بالاتر از زمان صنعتی شدن بره.
یه نکته مهم اینه که مدلهای فعلی چون همه فیدبکهای طبیعی رو حساب نکردن، احتمالاً داریم دنیا رو خوشبینانهتر از واقعیت میبینیم و گرمایش ممکنه سریعتر از پیشبینیها رخ بده.
علمیها تخمین زدن که اگه هر سه عامل بزرگ یعنی آتیشسوزی تو جنگلهای شمالی، ذوب پرمافراست، و گرم شدن مردابهای استوایی اوج بگیرن، زمین میتونه تا چند سال زودتر سقف ۲ درجه توافق پاریس رو رد کنه و اساساً یکچهارم زمانی که فکر میکردیم فرصت داریم رو از دست بدیم! تازه این فقط گوشهای از ماجراست.
Spark برای این موضوع تازه یه برنامه بزرگتر طراحی کرده به اسم Program for Warming-Induced Emissions یعنی برنامه تحقیق روی انتشار گازهایی که به خاطر گرما آزاد میشن. هدف اینه که دونستن درباره این پدیده رو بیارن وسط صحنه علم و سیاست، و دیگه به عنوان یه موضوع حاشیهای بهش نگاه نکنن.
بن پولتر، مدیر برنامه Spark (که قبلاً تو NASA کار میکرده)، میگه هدف اینه این اثرات وارد مباحث جدی اقلیم و سیاست گذاری بشه و براش واقعاً راهحل پیدا کنیم.
یه نکته جالب دیگه هم اینه که با بالاتر رفتن دما، حتی اقیانوسها شروع میکنن مثل یه ظرف بزرگ، دیاکسید کربن ذخیرهشده رو پس بدن به هوا که به این پدیده میگن “اوتگسینگ” (Outgassing). علاوه بر اون، مزارع میتوانن دیاکسید کربن و نیتروژن اکسید (N2O، یکی از قویترین گازهای گلخانهای و البته دشمن لایه اوزون) به هوا بدن. پرمافراست هم داره همزمان هر سه تا گاز رو آزاد میکنه.
خاک یخزده در نیمکره شمالی مثل یه فریزر زیرزمینی بزرگ عمل میکنه، دو برابر کربن اتمسفر دنیا تو خودش داره. اما وقتی شروع کنه به ذوب شدن، همه این کربنها تبدیل به گاز و از زیرزمین وارد سیستم میشن. سوزان ناتالی، متخصص پرمافراست مؤسسه Woodwell، گفته تحقیقات نشون میده ۳۰٪ منطقه قطب شمال و اوراسیا از یه مخزن جذب کربن به مخزن انتشارش تبدیل شدن!
با اینکه این خطرها رو همه میدونن، ولی تو مدلهای فعلی خیلی حساب نشده، چون پایش این اکوسیستمها اصلاً آسون نیست. مثلاً آتیشسوزیها غیرقابل پیشبینی هستن یا نمیدونیم دقیقاً کدوم منطقه خشکتر یا مرطوبتر میشه و بر همون اساس معلوم نمیکنه که بیشتر متان آزاد میشه یا دیاکسید کربن. تازه در بعضی جاها با آب شدن یخ و برف، جایشون رو گیاهان جذبکننده کربن میگیرن و این یه جوراثر جبرانیه.
ناتالی میگه اگه دقیقتر بفهمیم این اثرات فیدبک چطور کار میکنن، بهتر میتونیم بدونیم جلوی کدوم خطرها رو باید بگیریم یا براش آماده باشیم. اون تأکید میکنه هزینه این بیتوجهی ممکنه جون و سلامتی خیلیها رو به خطر بندازه.
در کل، اگه نتونیم منابع پنهان گاز گلخانهای رو درست حساب کنیم، همه برنامههامون برای مهار گرمایش زمین آب میره! بهتره حواسمون جمع باشه و این دفعه هیچ گاز گلخانهای رو از چشم دور ندازیم!
منبع: +
