بیا برات یه داستان فضایی توپ تعریف کنم! یه اتفاق خیلی هیجانانگیز توی نزدیکترین همسایه ستارهای ما افتاده که دانشمندا تازه تونستن تصویرشو مستقیم ثبت کنن. چطوری؟ خب، حدود ۲۵ سال نوری با ما فاصله داره یه ستاره به اسم فُمالهاوت (Fomalhaut). دانشمندای ناسا و دانشگاه کالیفرنیا برکلی همین چند وقت پیش موفق شدن دو تا تصادف عجیب و غولآسا رو با تلسکوپ فضایی هابل توی اطراف این ستاره بگیرن—اونم نه یکی، دو تا تو بیست سال اخیر!
خود تصادفها رو ما ندیدیم، چون این اجرام همون جوری که اسمشون روشونه، خیلی بزرگن و لکههایی از غبار بعد تصادف باقی میذارن. پل کالاس از دانشگاه برکلی (یه استاد نجوم حسابی)، گفت: “ما داشتیم برفراز اون گرد و خاکی که بعد تصادف دو جرم بزرگ پخش میشه رو میدیدیم!” اصطلاح جرم بزرگ یا همون planetesimal یعنی اجرام فضایی که از سیارکها و دنبالهدارهای منظومه شمسی کوچیکتر نیستن، ولی هنوز سیاره نشدن، مثلاً میشه گفت یه چیزی منفجرکنندهتر از یه شهابسنگ معمولی!
حالا فکر کن اندازه این اجرام دستکم ۶۰ کیلومتر بوده، یعنی بیشتر از چهار برابر جسمی که حدود ۶۶ میلیون سال پیش تو زمین خورد و دایناسورا رو منقرض کرد! جدی میگم، گرافیک این قضیه خیلی بالاست.
چه اتفاقی دقیقاً افتاده؟
جدیدترین تصادف رو سال ۲۰۲۳ دیدن، قبلی رو حدود ۲۰۰۴. دانشمندا گفتن چند هزار ساله که اون حوالی، هر از چندگاهی اینجور تصادفا پیش میاد و حسابی هم پر سر و صداست! هر بار گرد و خاک زیاد میشه و دور ستاره مثل چراغانی شب عید میدرخشه. وای خیلی باحاله!
جالب بدونی پل کالاس از سال ۱۹۹۳ داشت دنبال رد سیاراتِ تازه متولد شده دور فُمالهاوت میگشت. رویاش این بود که یه دیسک غباری (یعنی بقایایی که بعد تشکیل سیارات باقی میمونه) رو اونجا ببینه. تازه تو ۲۰۰۸ هم فکر کرد که یه سیاره دور این ستاره پیدا کرده به اسم Fomalhaut b (تو اسامی علمی b یعنی دومین چیزی که دور یه ستاره پیداشون میکنن). ولی الان فهمیدن اون چیزی که دیده بودن احتمالاً همون ابر گرد و خاکی بوده که بعد تصادف دو تا جرم غولپیکر درست شده بود. یعنی فُمالهاوت b ممکنه اصلاً سیاره نباشه؛ بلکه یه ابر گرد و خاک باشه که نور ستاره روش افتاده!
یه نکته باحال یا بهتره بگم علمیه! تو مقالهای که سال ۲۰۲۵ تو نشریه Science چاپ شد، گفتن این منبع نور جدید همون پدیدهای هست که قبلاً ۲۰ سال پیش هم دیده بودیم. این یعنی شاید اون نوری که فکر میکردیم سیارهست، واقعاً بقایای تصادفای فضاییه. با دنبال کردن حرکت این تودههای غبار طی بیست سال، دانشمندها میتونن بفهمن دینامیک برخوردها تو کمربند غباری (Debris belt یعنی ناحیهای که پر از خردهریزهای باقیمونده از تشکیل سیاراته) هست.
به طور خلاصه، دانشمندها دارن خاطرههای پر سروصدا و نورانی دوران جوانی منظومهها رو جلوی چشم ما میارن. حالا بهش فکر کن: هر بار یکی از این تصادفا رخ بده، یه نقطه نورانی عجیب ظاهر میشه که شاید ما فکر کنیم یه سیاره جدیده، اما اصل ماجرا توپ خالی بازی اجرام بزرگ با هم دیگهست!
چی از این جذابتر؟! علم نجوم حتی تو همسایگیمون هم پر از کشفهای خفن و غیرمنتظرهست که فقط کافیه خوب دنبالشون کنیم!
منبع: +
