یه لحظه فکر کن داری به چهره یکی نگاه میکنی. حتی بدون اینکه دقیقاً حواست باشه، کلی اطلاعات از اون صورت میگیری: آشنا یا غریبهست؟ خوشتیپه یا نه؟ خوشحاله یا عصبانیه؟ دلت میخواد باهاش حرف بزنی یا حس خوبی نمیگیری… مغز ما باورنکردنیه! کلی سیگنال تصویری و احساسی و اجتماعی رو همزمان از چهرهها میگیره و تفسیر میکنه. تازه واسه این کار، نه یکی، بلکه چند تا قسمت مختلف مغز با هم وارد عمل میشن و هر کدوم یه بخشش رو پردازش میکنن.
خب، دانشمندها با بررسی مغز آدم بزرگها فهمیدن که دستکم سه تا منطقه خیلی مهم داریم که مخصوص چهرهان. اینا رو اگه بخوام اسم ببرم، میشن: ناحیه فوزیفورم چهره (Fusiform Face Area یا FFA)، Sulcus گیجگاهی فوقانی (Superior Temporal Sulcus یا STS)، و کورتکس پیشپیشانی میانی (Medial Prefrontal Cortex یا MPFC).
یه توضیح خودمونی هرکدوم رو بدم:
-
FFA یا همون “ناحیه فوزیفورم”: این منطقه معروفه به اینکه هر وقت چهرهای ببینی ـ حالا چه ثابت باشه چه متحرک، رنگی یا سیاهسفید ـ فعال میشه. حتی بعضیا اگه این قسمت تحریک شه (مثلاً به خاطر یه اشکال تو مغزشون)، ممکنه چهره تو چیزی ببینن که اصلاً چهره نیست. FFA کمکمون میکنه بفهمیم کی به کیه ـ حتی اگه طرف حالش بد باشه یا زاویه صورتش عجیب باشه!
-
STS یا همون “Sulcus گیجگاهی بالا”: این ناحیه کنار لوب گیجگاهی مغز قرار گرفته، وقتی حرکت چهره یا صداهای انسانی رو میشنویم فعالتر میشه. نقش اصلیش اینه که حواسمون رو بده به احساسات و افکار طرف مقابل، یا اینکه الان داره چی فکر میکنه یا قصدش چیه.
-
MPFC یا “کورتکس پیشانی میانی”: جلوترین بخش مغزه، جایی که نیمکره چپ و راست به هم میرسن. این منطقه بیشتر وقتی فعال میشه که یه موقعیت اجتماعی یا شخصی پیش بیاد؛ مثلاً وقتی کسی مستقیم به چشمات نگاه میکنه، یا اسمت رو صدا میزنه، یا صدای یه آشنا رو میشنوی.
همکاری این سه تا بخش باعث میشه از مرحله ساده تماشای چهره عبور کنیم و بفهمیم پشت اون صورت چه احساسی یا نیتی هست.
حالا شاید سوال شه: نوزادا چطور؟! این قابلیتها از همون لحظه تولد وجود دارن یا به مرور رشد میکنن؟
یه نظریه قدیمی میگفت: شاید مغز نوزاد اول با بخشهایی که مربوط به تشخیص تصویر و چهرهاس (مثل FFA) شروع میکنه و بعداً، کمکم بقیه قسمتهایی که مربوط به پردازش اجتماعی و احساساتی هستن (مثل MPFC) فعال میشن. به این مدل رشد “از عقب به جلو” میگن، چون اول بخشهای عقبی مغز و بعد قسمتهای جلویی تکمیل میشن. حتی در مورد رشد ماده سفید مغز یا همون میِلیناسیون (myelination)، یعنی روکشهایی که دور سیمکشیهای عصبی مغز کشیده میشن تا پیامها سریعتر منتقل بشن، همین داستان دیده شده.
ولی یه کم بریم جلوتر… تحقیقات جدید خیلی جالبترن! محققها اومدن با روشهای پیشرفته مثل fNIRS ـ یعنی “طیفسنجی نزدیک به فروسرخ” که مغز بچه رو خیلی راحت موقع پردازش تصاویر بررسی میکنه ـ و البته fMRI (ام آر آی عملکردی) مغز نوزادا رو اسکن کردن. باورت میشه؟ بچههای ۴ تا ۶ ماهه وقتی چهره میبینن، نهتنها همون FFAشون فعاله، بلکه STS و MPFC هم کلی کار میکنن!
مثلاً یه تحقیق نشون داده وقتی یه نوزاد ۶ ماهه ویدئوی تعامل دو نفر رو نگاه میکنه (که دارن با هم حرف میزنن یا واکنش نشون میدن)، STS و MPFC مغزش حسابی فعال میشن؛ بیشتر از زمانی که هر نفر جداگانه یه کاری میکنه. یا در نمونههای ۴ ماهه، وقتی یه صورت مستقیم به بچه نگاه میکنه ـ یعنی حالت eye contact (تماس چشمی) ـ نواحی مرتبط باز فعالتر میشن. یعنی نوزادها همون اول کار دنبال نشونههای اجتماعین!
حالا تازهترش اینه که تو تحقیقاتی که روی بچههای ۲ ماهه (!) با fMRI انجام شده (توسط Kosakowski و همکارانش)، نشون دادن که مغز این فسقلیا هم، هر سه منطقه FFA، STS و MPFC رو موقع دیدن چهره فعال میکنه. تازه الگوی فعالیت ۲ ماههها اصلاً شبیه ۹ ماهههاست، یعنی اینطور نیست که بخشها یکی یکی روشن شن؛ به نظر میاد همهشون با هم تو خط شروع فعال میشن. این اسمش هست parallel development یا رشد موازی؛ یعنی پردازش تصویری و اجتماعی به موازات هم شکل میگیرن و بچهها از همون اول تقریباً آماده تفسیر معنای چهره آدمها هستن.
حالا این وسط یه راهنمایی هم برای معلمها و دانشجوها هست که میتونه خیلی کمککننده باشه. بر اساس یه اسلاید که پیشنهاد شده، معلم میتونه اینطوری بحث رو جلو ببره:
اسلاید ۱: وقتی یه عکس صورت نشون میدی، بذار بچهها آزاد حرف بزنن چی میاد به ذهنشون ـ ظاهرسازی، احساسات، شاید فکر کنن طرف مهربونه یا نه، یا حتی حس آشنا بودن…
اسلاید ۲: عکس یه نینی رو نشون بده و بپرس همین بچه الان داره فقط چشم و دماغ و دهن رو میبینه یا نشونههای اجتماعی مثل تماس چشمی یا حالت احساسی چهره هم براش جالبه؟
اسلاید ۳: سه تا منطقه مغزی (FFA، STS، MPFC) رو معرفی کن و بگو دانشمندها سر پرورش این منطقهها دو تا احتمال دارن: یا اول تصویر و بعد اجتماعی (یعنی رشد دومرحلهای)، یا همه با هم از اول (رشد موازی).
بعد ازشون بپرس چه شاهدهایی دال بر هر کدوم وجود داره، یا دوست دارن چی رو بعداً بررسی کنن.
جمعبندی؟ چهرهها فوقالعاده مهمترین چیزهایی هستن که مغز ما باهاشون سروکار داره، حتی از همون نوزادی. تحقیقات نشون میدن نوزادها واقعاً فراتر از انتظار ما اجتماعیان و مغزشون طوری تنظیم شده که معنای پشت چهره، حالت و احساس آدمها رو از همون ابتدا بفهمن. اینکه ببینیم این سیستمها چطور رشد میکنن، درواقع یه پنجره فوقالعادهست به ریشههای ارتباط انسانی و مسیر رشد ذهن آدمیزاد — از شیرخوارگی تا بزرگسالی.
راستی، اسمای تخصصی که تو متن اومد رو یه دور جمع بندی کنم:
- fNIRS: یه روش غیرتهاجمی برای اندازهگیری فعالیت مغز، با نور فروسرخ کار میکنه.
- fMRI: همون تصویربرداری مغز که فعالیت مناطق مختلف رو نشون میده.
- ناحیه فوزیفورم (FFA): مسئول تشخیص چهرهها.
- Sulcus گیجگاهی فوقانی (STS): کمک میکنه حالت و احساس و حرکت چهره طرف مقابل رو بفهمیم.
- کورتکس پیشپیشانی میانی (MPFC): تو موقعیتهای اجتماعی و توجه خاص فعاله.
- میِلیناسیون: فرایند روکشدار شدن تارهای عصبی که پیامها رو سریع میکنه.
خلاصه، دفعه بعد که به چهره یکی نگاه کردی، یادت باشه مغزت چقدر حرفهای داره تجزیهش میکنه؛ و این قابلیت رو حتی دوران نینی بودن هم داشتی!
منبع: +
