خب رفقا، بذارین یه خبر خفن و امیدبخش براتون تعریف کنم! ژاپنیها یه بیوپلاستیک ساختن که تو عمیقترین نقطههای اقیانوس هم خودش رو پاک میکنه و تقریباً ۸۰٪ حجمش تو کمتر از یه سال از بین میره. تازه اسمش هم اینقدر عجیب و غریبه که بهش LAHB میگن (که یعنی poly(D‑lactate‑co‑3‑hydroxybutyrate)). حالا بیوپلاستیک یعنی همون پلاستیکهایی که از مواد زیستی درست میشن و بناست به راحتی تجزیه بشن.
چی شد که اینو کشف کردن؟ تیم تحقیقاتی ژاپن، به رهبری پروفسور سیایچی تاگوچی از دانشگاه شینشو (همراه بچههای JAMSTEC و دانشگاه گونما)، دو نوع از این فیلمهای بیوپلاستیکی LAHB رو گرفتن و تا عمق ۸۵۵ متری یه منطقه نزدیک جزیره هاتسوشیما انداختن تو دریا. فقط تصور کن دما حدود ۳.۶ درجه است، فشار وحشتناک زیاده، اکسیژن پایینه و آبش شور به حد جنونه! اینجا دیگه میشه گفت رو اعصاب هر موجود زندهای راه میره!
چه اتفاقی افتاد؟ از دو تا بیوپلاستیکی که انداختن تو دریا، یکی ۶٪ لاکتیک اسید داشت (P6LAHB) و یکی ۱۳٪ (P13LAHB). برای مقایسه هم یه پلاستیک معمولی به اسم PLA (همون پلیلاکتید که تو بستهبندیها استفاده میشه) گذاشتن کنار دستشون. تو هفت ماه اول، اون مدل با لاکتات بیشتر (P13LAHB) حدود ۳۱٪ وزنش رو از دست داد! اما داستان باحالتر وقتی بود که بعد ۱۳ ماه، هر دو مدل LAHB بالای ۸۰٪ وزنشون آب رفت و سطحشون ترک برداشت و پر از بیوفیلمهای میکروبی شد (بیوفیلم یعنی یه جور اجتماع میکروبها که جمع میشن دور یه چیزی برای خوردنش!). اما اون PLA اصلاً انگار کنار دریاچهی قو افتاده بود! نه تغییر وزنی، نه ترک خوردگی، نه خبری از مهمونی میکروبی…
مثلاً پروفسور تاگوچی خودش گفته: «این اولین باره نشون میدیم که LAHB واقعاً تو اعماق اقیانوس میتونه کامل تجزیه و حتی معدنی بشه، جایی که پلاستیکهای عادی همونطور سالم میمونن و هیچ اتفاق خاصی براشون نمیافته.»
حالا چطوری تجزیه میشه؟ اینجاست که نقش میکروبها گل میکنه! وقتی این پلاستیکها زیر آب بودن، کلی میکروب روشون جمع شدن و هر کدوم یه وظیفه داشتن. مثلاً گاما-پروتئوباکتریها (یه خانواده معروف از باکتریهای دریایی) مثل Colwellia و Pseudoteredinibacter و چندتا دیگه، آنزیمهایی به اسم دیپلیمراز ترشح کردن. این آنزیمها باعث میشن زنجیرههای بلند پلاستیکی بشکنه و تبدیل بشه به دایمر و تریمر؛ یعنی قطعههای کوچیکتر. بعدش بعضی گونهها (مثلاً UBA7959) با آنزیمهای دیگه، اون قطعهها رو خورد کردن و تبدیل به مولکولهای پایه مثل 3-هیدروکسیبوتیرات (3HB) و لاکتات کردن. این مولکولها غذا میشن برای میکروبای دیگه مثل آلفاپروتئوباکتریها و دسولفوباکتروتا (یه نوع باکتری که تو محیطهای کماکسیژن عشق میکنه!). در نهایت، همه چی تبدیل میشه به گاز کربندیاکسید، آب و نمک! یعنی بی دردسر، بدون اینکه هیچ میکروپلاستیکی (یعنی پلاستیکهای فوقریز و وحشتناک که تو طبیعت کلی دردسر دارن) باقی بمونه.
حالا چرا اینقدر باحاله؟ ببین، هر سال چیزی حدود ۳۵۳ میلیون تُن پلاستیکِ معمولی تو دنیا تولید میشه و چیزی نزدیک ۱.۷ میلیون تُنش وارد رودخونهها، دریاچهها و اقیانوسا میشه. تازه، جریانات دریایی اینا رو جمع میکنن وسط اقیانوس و تبدیل میشن به «جزایر زباله» شناور! مشکل اینجاست که خیلی از پلاستیکهای معمولی یا حتی بعضی بیوپلاستیکها، تو محیط اقیانوسی اصلاً تجزیه نمیشن. اما این LAHB یه جوریه که حتی با کمبود مواد مغذی و سرمای شدید و فشار عجیب، باز هم همش تقریباً غیب میشه.
پروفسور تاگوچی میگه: «این یافتهها یه قدم جدیه برای رفع یکی از محدودیتهای مهم بیوپلاستیکهاست؛ یعنی اینکه تو محیط دریایی تجزیه نمیشن. حالا دیگه میتونیم امیدوار باشیم یه جایگزین واقعی و ایمن برای پلاستیکهای معمولی بسازیم، اونهم با قدرت تجزیه تا اعماق دریا!» خلاصه اگه این پلاستیک تو مقیاس بزرگ تولید بشه، خیلی از وسایلی که امروز از پلاستیک درست میشن، بعد از مصرف تو دریا نمیمونن و محیط رو کثیف نمیکنن. این میتونه یه پیروزی کوچیک ولی خیلی مهم تو نبرد علیه آلودگی پلاستیکی اقیانوسها باشه!
اگه خواستید اصل تحقیق رو بخونید، تو ژورنال Polymer Degradation and Stability چاپ شده و شماره مهر ۲۰۲۵ هم چاپ فیزیکیش منتشر میشه. امید که یه روز موج این پلاستیک، زبالههای دریایی رو میبره و دیگه محیط اقیانوسا خالی از پلاستیکهای آزاردهنده بشه!
منبع: +
