تا حالا شنیدی یه واکسن بتونه جلوی اثرات داروهای سنگین مثل فنتانیل رو بگیره؟ داستان الان اینه که قراره یه واکسن جدید، که میتونه حتی جلوی اووردوز رو هم بگیره، روی آدمها آزمایش بشه! اگه جواب بده، اولین بار تو تاریخه که واسه اختلال مصرف مواد (یا همون اعتیاد به مواد افیونی) یه درمان پیشگیرانه داریم.
خب قضیه چیه؟ واکسنی که برای این داستان ساخته شده اول تو آزمایشهای موشها خیلی جواب داده و حالا قراره یه استارتاپ به اسم ARMR Sciences، سال ۲۰۲۶ تو هلند، فاز اول کارآزمایی انسانی رو شروع کنه. این مرحله اولش بیشتر واسه اینه که مطمئن بشن واکسن مشکلی نداره یا عوارض عجیب غریبی پیش نمیاره. تازه باید ببینن بدن واقعاً واکنش نشون میده و پادتن ضد فنتانیل میسازه یا نه.
حالا فنتانیل چیه؟ یه جور ماده افیونی مصنوعیه که اثرش ۵۰ برابر قویتر از هروئینه (یعنی هرچی هروئین قویه، فنتانیل خیلی قویتره!). این مواد اصولاً به گیرندههای خاصی تو مغز و نخاع میچسبن و باعث قطع سیگنال درد یا یه حالت سرخوشی شدید میشن. ولی مسئله اینه که همین گیرندهها تو قسمتایی از مغز هستن که تنفس رو کنترل میکنه، واسه همین اگه زیاد مصرف بشه خیلی راحت نفس آدم رو قطع میکنه! یه دوز ۲ میلیگرمی فنتانیل – تقریباً اندازه چند تا دونه نمک – میتونه کشنده باشه! (این رو خود آژانس مبارزه با مواد مخدر آمریکا گفته)
اگه کسی با فنتانیل اووردوز کنه چی؟ اگه به موقع برسه دستشون، با نالوکسان (که با برند نارکان معروفه)، میتونن اثرش رو خنثی کنن. این دارو هم خودش به اون گیرندهها قفل میشه و نمیذاره فنتانیل کار خودش رو بکنه. اما واکسن ARMR اصلاً مکانیسمش فرق داره؛ اصلاً نمیذاره فنتانیل به مغز برسه!
مکانیزم واکسن چطوریه؟ بدن ما اصولاً فنتانیل رو مثل ویروس یا باکتری نمیشناسه، چون خیلی ملکول کوچیکیه. برای اینکه سیستم ایمنی (یعنی همون سیستم دفاعی بدن) حواسش به فنتانیل جمع بشه، دانشمندها اومدن یه ترفند زدن: فنتانیل رو چسبوندن به یه ماده بیخطر از توکسین دیفتری غیرفعال (به اسم CRM197) که تو واکسنهای دیگه هم هست، بعدش dmLT رو اضافه کردن – اینم یه جور ماده استخراج شده از سم باکتری ایکولای (همون باکتری معروفی که آلودگی غذایی میاره). این dmLT خودش سمی نیست ولی کمک میکنه سیستم ایمنی بیشتر فعال بشه. این ترکیب با هم باعث میشه وقتی بدن با این واکسن روبرو میشه، پادتن (یعنی بدنی که مخصوصِ شناسایی و خنثی کردن فنتانیله) تولید کنه.
بعد که فنتانیل واقعی وارد بدن بشه، این پادتنها بهش میچسبن و نمیذارن از مانع خونی-مغزی رد بشه. این مانع یه جور فیلتره که مواد خارجی رو به مغز راه نمیده. اینجوری فنتانیل اصلاً نمیتونه حال بده یا تنفس رو مختل کنه! تو آزمایشهای موشی، بعد شیش ماه کامل جلوی اثرات فنتانیل گرفته شد.
حالا تو آزمایشهای انسانی، اول میخوان چهل نفر رو وارد آزمایش کنن، ببینن عوارضش چیه و آیا بدن واقعاً پادتن تولید میکنه. اگه جواب بده، مرحله بعدی (فاز دو) قراره اثربخشی واکسن رو تو مهارِ فنتانیل بسنجن. مثلاً بعضیا که برای جراحی به دوز کم فنتانیل نیاز دارن، با دوز کنترل شده مصرف میکنن ببینن واکسن واقعاً رو اثرش رو خنثی میکنه یا نه.
ولی خب، هیچ واکسنی بی ایراد نیست. مثلاً فنتانیل تو موقعیتهای اورژانسی واقعاً درد رو کنترل میکنه. یکی از نگرانیها اینه که اگه کسی این واکسن رو بزنه، دیگه موقع نیاز نمیتونه از فنتانیل به عنوان مُسکن استفاده کنه. اما دانشمندها گفتن که این پادتنها فقط به فنتانیل میچسبن و روی بقیه مواد مثل مورفین، متادون یا اکسیکودون اثری ندارن. یعنی اگه لازم داشتن بازم میشه با مواد دیگه درد رو کنترل کرد.
یه نکته دیگه: این واکسن مزاحم داروهایی مثل بوپرنورفین (این یکی هم یه داروی جدیده که واسه کاهش خماری اعتیاد به مواد افیونی استفاده میشه) یا نالترکسون (دارویی که واسه درمان اعتیاد به داروهای افیونی استفاده میشه) نمیشه. بخاطر همین اگه کسی تحت درمان اعتیاده، میتونه همزمان از این واکسن هم استفاده کنه.
یه احتمال دیگه هم هست: تئوریکاً اگه کسی بخواد خیلی فنتانیل مصرف کنه شاید بتونه واکسن رو دور بزنه. اما وقتی اثر سرخوشی (یعنی اون های بودن) رو نمیگیرن، دیگه بعیده طرف بخواد فنتانیل بکشه. هدف سازندهها هم اینه واقعاً به کسی که میخواد ترک کنه، یه شانس دوباره بدن.
چه کسایی به دردشون میخوره؟ خب اول از همه کسایی که مشکل مصرف مواد دارن و دنبال یه ابزار اضافی برای ترک هستن. غیر از این، نیروهای امدادی مثل اورژانس یا پلیس هم که ممکنه تصادفی با فنتانیل تماس پیدا کنن، میتونن استفاده کنن (هرچند لازم به ذکره که تماس سطحی با پوست به این راحتی باعث جذب و اووردوز نمیشه، مگر اینکه طولانی مدت در تماس باشه).
داستان جالب اینجاست که خیلی وقتا مواد غیرکشنده مثل کوکائین یا قرصای مسکن تو خرید و فروشهای غیرقانونی به شکل تقلبی با فنتانیل قاطیان و بدون اینکه کسی بدونه، اووردوز اتفاق میافته. این واکسن میتونه واسه همچین آدمایی هم کمککننده باشه.
یه آمار ترسناک: طبق دادهها، فقط تو آمریکا در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۸ هزار نفر بخاطر اووردوز با مواد افیونی مردن! برای همین تحقیقای اولیه نشون داده خیلیا نسبت به این واکسن دید مثبت دارن.
در نهایت، اگه این واکسن جواب بده و مورد تایید قرار بگیره، احتمالاً میتونه یه ابزار کاملاً جدید واسه مبارزه با مرگهای ناشی از اووردوز باشه. البته فراموش نکن که این مقاله فقط جنبه اطلاعرسانی داره و جایگزین توصیه پزشکی حرفهای نیست!
منبع: +
