تا حالا شده یکی بهت اساماس بده و بگه سیستم ایمنی بدنت چقدر قویه یا نه؟ خب، برای من همچین اتفاقی افتاد! اونم نه با یه آزمایش خون ساده، بلکه با کلی تست عجیب و غریب که توی آزمایشگاه یک دانشمند خفن به نام جان تسانگ تو دانشگاه ییل انجام شد. خلاصه نتیجه رو برام فرستاد و گفت: “تو نقطه قرمزی!” و من کلی گیج بودم که یعنی چی واقعاً؟
موضوع از این قرار بود که چند ماه قبلش خونم رو برای پروژهای به اسم “ایمونوم انسان” دادم – یعنی یک عالم اطلاعات از سلولها و مولکولهای سیستم ایمنی بدن که هر آدمی برا خودش داره و مدام هم تغییر میکنه. ایمونوم در واقع ترکیبی از ۱.۸ تریلیون سلول و کلی پروتئین، متابولیت، mRNA و بیومولکول دیگهست که همهش رو همزمان بررسی میکنن. این سیستم ایمنی تحت تاثیر همه چی هست: ژنتیک، مریضیهایی که داشتی، غذایی که خوردی، هوایی که نفس کشیدی، سنت و حتی استرس و ضربههای روحیش! خلاصه هر چی در طول زندگی بهت گذشته، یه جایی تو ایمونوم ذخیره شده! اصلاً ایمونوم رو بچه های علوم پزشکی یه جورایی مثل سیستمعامل بدن تصور میکنن، یعنی اون چیزیه که خیلی از واکنشها و وضعیت سلامت کلی بدن رو تعیین میکنه.
تا همین چند وقت پیش هم، دکترها فقط با یه تست ساده به اسم CBC یا همون شمارش کامل سلول خونی میتونستن بفهمن وضعیت سیستم ایمنی چطوریه – مثلاً اینکه چندتا گلبول قرمز و سفید داری. اما این تست جدید، کارش خیلی بیشتر از این حرفهاست: تا حدود یک میلیون سلول، پروتئین و مولکول داخل خون رو همزمان میسنجن و حتی اینکه این سلولها دارن چیکار میکنن و چطور با هم تعامل دارن!
توی این پروژه بزرگ، گروه تسانگ از ۲۷۰ نفر خون گرفت و اوضاع ایمونومشون رو بررسی کرد. نتیجهها رو روی نمودارهای رنگی نشون دادن – یه چیزی بین نقاشیهای آبستره با کلی نقطه و خط و نقش و نگار – که هر نقطه نماینده یه نفر بود. جالبیش این بود که ناگهان بعضیها با اینکه ظاهراً سالم بودن، ایمونومشون شبیه افراد مریض دراومد! یا برعکس: آدمهایی که یه بیماری داشتن ولی متوجه نبودن، یا اصلاً علائم نداشتن. این یعنی ممکنه یکی ظاهرش عالی باشه، ولی سیستم ایمنیش ته دلش یه مشکل داره که هنوز خودش رو نشون نداده.
یه نکته جالب دیگه این بود که کسایی که بیماریهای مختلف داشتن (مثلاً بیماری ژنتیکی یا خودایمنی) عموماً سطح یک سری سلول خاص مثل “natural killer cells” یا سلولهای قاتل طبیعیشون پایینتر بود. (این سلولها نقش پلیس بدن رو دارن و ویروسها یا سلولهای سرطانی رو شناسایی و نابود میکنن.)
برای اینکه از دل این همه داده سردربیارن، تسانگ و تیمش از هوش مصنوعی (AI)، مخصوصاً یادگیری ماشین (machine learning یعنی الگوریتمهایی که با تحلیل دادهها الگو پیدا میکنن)، کمک گرفتن تا یه چیزی به اسم “امتیاز سلامت ایمنی” یا به انگلیسی IHM دربیارن. هر کسی یه نمره میگیره. مثلاً من شدم ۰.۳۵. این عدد کاملاً نسبیه و هر چی بالاتر باشه یعنی سیستم ایمنی سالمتره.
حالا چرا همه این کارها انقدر مهمه؟ چون با این تستها میشه قبل از اینکه مریض شی، بفهمی یه چیزی تو سیستم ایمنی بدنت درست کار نمیکنه. مثلاً شاید سیستم دفاعیت ضعیف شده یا یه بیماری داره تو پسزمینه شکل میگیره که فعلاً بهش پی نبردی. یا شاید بفهمی دارو یا واکسن قراره برات خوب جواب بده یا نه؛ مخصوصاً الان که همه دنبال واکسنهایی هستن که واسه همه جواب بده، و دیدن گاهی اینجوری نیست!
یه جورایی داستان اینجوریه: پژوهشگرا رفتن سراغ تحقیقاتی شبیه پروژه ژنوم انسان (Human Genome Project – که همه ژنهای بدن رو نقشهکشی کردن)، اما این بار میخوان کل ایمونوم انسان رو کشف کنن و دیتابیس بسازن. این کار رو HIP یا Human Immunome Project (یعنی پروژه ایمونوم انسان) انداخته جلو، و هدفش اینه که صدها هزار نفر تو کشورهای مختلف تست بشن، تا دقیق بفهمن دور و بر دنیا شرایط آب و هوا، عوامل ژنتیک و تغذیه، روی ایمونوم چه تاثیری داره. حتی میخوان با بودجهای چند میلیارد دلاری نرمافزاری بسازن که هر جایی توی دنیا، بر اساس وضعیت خودت، بشه پیشبینی کرد چی قراره برات رخ بده!
مثلاً یه واکسن مالاریا (مالاریا: بیماریای که پشه منتقل میکنه و توی خیلی از مناطق دنیا هست) در مریلند آمریکا جواب داد اما در تانزانیا فقط ۲۵ درصد اثربخش بود. چرا؟ چون سیستم ایمونوم آدمها توی اون دو منطقه با هم فرق داشت؛ ردپای ژنتیک، غذا، آب و هوا، و کلی عوامل دیگه.
یه نمونه دیگه: محققها الان سیستمهایی رو ساختن که نه تنها تعداد سلولهای ایمنی رو تو بدن اندازه میگیرن، بلکه اندازه میگیرن هر سلول داره دقیقاً چه واکنشی نشون میده. مثل این که همه پلیسهای یه شهر رو دونهبهدونه مانیتور کنی که وقتی اتفاقی میافته، کی چی کار میکنه!
آدمایی مثل شای شناور، یه دانشمند اسرائیلی که تو زمینه سیستمهای AI سلامت کار میکنه، حتی تونسته یه متریک به نام IMM-AGE رو دربیاره که سن سیستم ایمنی بدنت رو نشون میده، یعنی شاید سن شناسنامهایات ۶۷ باشه ولی سیستم ایمنیت ۵۵ ساله باشه! خودش میگه: الان میتونیم صدها نوع سلول و هزاران پروتئین مختلف رو با هم اندازهگیری و تغییراتش رو تو افراد مختلف دنبال کنیم. این کمک میکنه بفهمیم چرا بعضیا بیشتر در معرض بیماری قلبی هستن و بعضیا نه.
کلاً تیمهای مختلفی در دنیا دارن با تکنولوژیهایی مثل سکانسرهای DNA/RNA و انواع دستگاههای اندازهگیری پیشرفته، میلیونها داده رو از بدن آدمها جمع میکنن و با هوش مصنوعی تحلیل میکنن. هنوز راه درازی مونده تا این تستها، مثلاً مثل تست قند خون، تو چکاپ عادی دکترها بیاد، ولی دانشمندها خیلی امیدوارن که تا ده سال آینده همچین اتفاقی بیفته.
راستی این وسط یه نکته مهم هم هست: چون ایمونوم مدام در حال تغییر کردنه (وابسته به سن، مریضی، استرس، آب و هوا و حتی تغذیه)، این تستها هم باید چندبار انجام بشن تا نمای کلیتری بدن.
در نهایت، برای خود من ماجرا اینجوری تموم شد که امتیاز سلامت ایمنی (IHM)م وسط آدمهایی که ۲۰ سال ازم جوونتر بودن قرار داشت و سیستم ایمنی بدنم نسبتاً خوب بود. حتی تست شای شناور سن ایمونومم رو حدود ده سال کمتر از سن فعلیم نشون داد! البته هنوز یه عالمه سوال بیجواب دارم، مثلاً چرا من دو بار لانگ کووید گرفتم ولی دوستام نگرفتن، یا چه چیزهایی ممکنه بعداً تو بدنم رخ بده که حتی فعلاً خودشون رو نشون ندادن. ولی همین قدر هم دونستن از اوضاع سیستم ایمنی، خیلی مفید و جالبه!
خلاصه احتمالاً باید تا چند سال دیگه منتظر بمونیم تا این تستهای فوقهوشمند، توی اپ موبایل نشونمون بده امروز بدنمون چقدر “آماده و سر حاله!” یا بهتر بگم: بدونه سیستم ایمنیمون چند مرده حلاجه و قبل از این که مریض شیم خودش بهمون خبر بده!
اگه بازم کنجکاوی سر بزنی به صفحههای John Tsang یا Shai Shen-Orr و حتماً سراغ HIP رو هم بگیری که دارن آینده پزشکی رو تعریف میکنن!
منبع: +
