بیا یه داستان هیجانانگیز از دنیای فضارو بهت تعریف کنم! یه شهابسنگ تازه به اسم 3I/ATLAS (که بین ستارهها سفر میکنه) کشف شده و کلی سر و صدا راه انداخته. داستان از این قراره که این مهمون ناشناس، روز ۱ جولای (یعنی دهم تیر خودمون)، یکی از تلسکوپهای هاوایی پیداش کرد و خیلی سریع ناسا تاییدش کرد که این یه شیٔ بینستارهایه! یعنی از یه منظومه دیگه کنده شده و حالا داره تو محلهی ما توی منظومه شمسی میچرخه.
این فقط سومین بار تو تاریخه که یه همچین چیزی رو دیدن! دو تای دیگهای که دیدن، 1I/ʻOumuamua بود (یه سیارک خیلی عجیب و غریب که ۲۰۱۷ پیدا شد) و 2I/Borisov که تو سال ۲۰۱۹ کشف شد و اونم یه دنبالهدار حسابی بود. البته خیلی از اخترشناسها فکر میکنن شاید کلی از این موجود بین ستارهایها تا حالا از منظومهمون رد شدن و ما اصلا نفهمیدیم!
حالا 3I/ATLAS اندازهش خیلی قابل توجهه، تقریبا تا ۲۴ کیلومتر طول داره (بله، درست شنیدی، ۲۴ کیلومتر!) و اصل موضوع اینجاست که سرعت پروازش تو فضا چیزی حدود ۲۱۰ هزار کیلومتر بر ساعت هست!
قراره تو اواخر اکتبر، یعنی حدود آبان خودمون، به نزدیکترین نقطهاش نسبت به خورشید برسه. به این نقطه، «پریهل» میگن — یه اصطلاح فضاییه یعنی نزدیکترین جا از مدار یه شی به دور خورشید. بعدش هم دیگه کمکم بدو بدو، منظومه شمسیمون رو ترک میکنه میره سمت سرزمین سرد و تاریک کهکشون.
چیزی که خیلی جالبه، اینه که طبق مشاهدات اولیه، شاید این دنبالهدار از خود منظومهی شمسی ما هم تا ۳ میلیارد سال پیرتر باشه! اگه این درست باشه، رکورد پیرترین دنبالهدار دیده شده رو هم میزنه.
تیم رصدخونهی «جِمینی نورت» (Gemini North) که رو قله کوه آتشفشانی «مائونا کیا» تو هاواییه، حسابی داره این مهمون رو زیر نظر میگیره. تازه یه عکس واقعا خفن ازش گرفتن که خودش شده جنجال! عکس رو به صورت تایملپس گرفتن (یعنی از زوایای مختلف و در زمانهای مختلف یه عالمه عکس گرفتن و با هم ترکیبشون کردن)، و نتیجه شده یه خط رنگینکمانی تو آسمون پرستاره. البته این رنگارنگی به خاطر استفاده از فیلترای مختلف رو تلسکوپه. هر کدوم از فیلترها یه رنگ خاص مثل قرمز و آبی و سبز رو نشون میدن، واسه همین 3I/ATLAS تو این عکس شبیه یه مروارید رنگینکمانی به نظر میاد. در واقعیت، نور دنبالهدار تقریبا سفیده، مثل همون عکسی که از «کُما»ش گرفتن — کما همون ابریه که از یخ و گاز و گرد و خاک دور هسته دنبالهدار شکل میگیره.
اینجور عکسها خیلی مهمن، چون به دانشمندها کمک میکنن تو همین فرصت محدود (قبل اینکه از منظومه ما بره) بتونن شناخت اولیه خوبی ازش به دست بیارن. مسئول پروژه رصدخونه جِمینی گفته: «ما هیجانزدهایم که کلی داده و اطلاعات جدید هنگام گرم شدن دنبالهدار توسط خورشید جمع کنیم.» وای که اگه خورشید بتونه یخهای روی سطحش رو آب کنه، احتمالاً یه دُم عظیم و دیدهنشدنی دنبالهدار درست میشه که میتونیم با تلسکوپ فضایی جیمز وب (James Webb Space Telescope – یکی از قدرتمندترین تلسکوپهای فضایی که الان فعاله) جزئیاتش رو حسابی بررسی کنیم.
یه نکته جالب اینه که 3I/ATLAS از یه بخش کاملاً متفاوت کهکشان راه شیری (Milky Way – کهکشانی که ما توش زندگی میکنیم) نسبت به همتای قبلیهاش، یعنی Oumuamua و Borisov، اومده. همین باعث میشه یه هدف فوقالعاده برای تحقیقهای آینده باشه.
دلت بخواد بدونی چقدر به ما نزدیک میشه؟ توی اواسط دسامبر (یعنی آذر-دی)، وقتی پشت خورشید قایم نباشه، میاد تا ۱.۶ برابر فاصله بین زمین تا خورشید بهمون نزدیک میشه. البته با این فاصله، هیچ خطری واسه زمین نداره (ناسا هم اینو تایید کرده). اما نکته اینجاست که به چشم غیرمسلح دیده نمیشه، اما اگه یه تلسکوپ خونگی قوی یا حتی یه دوربین دوچشمی مخصوص ستارهبینی داشته باشی، به احتمال زیاد اوایل سال ۲۰۲۶ فرصت دیدنش برات پیش میاد!
حالا که حرفش پیش اومد، این عکس معروف رنگینکمانی با دستکم ۱۶ تا عکس مختلف و سه فیلتر گرفته شده! یعنی خودش یه پروژه خلاقانه از جامعه ستارهشناسهاس. یه عکس دیگه هم هست که نشون میده این دوست ما رو واسه اولین بار، سیستم «اَتلس» (ATLAS – سیستم هشدار سریع برای برخورد سیارکها که با بودجه ناسا کار میکنه) پیدا کرده.
خلاصه، همه الان دارن حسابی درباره این مهمون ناشناخته بین ستارهای تحقیق میکنن. شاید کلی راز از گذشتههای کیهان، مواد شیمیایی تازه یا حتی سرنخهایی درباره اینکه منظومهها چطور تشکیل شدن رو بتونیم ازش بفهمیم. هنوز کلی سوال داریم و مطمئناً این دنبالهدار ماجراجو قراره کلی غافلگیری برامون داشته باشه!
پس اگه دنبال یه دلیل تازه واسه رصد آسمون شب میگشتی، به خاطر 3I/ATLAS یکی داری! از الان تا چند ماه فرصت داریم از دیدارش با منظومه شمسیمون لذت ببریم و شاید یکم بیشتر درباره رازهای دور و مرموز کهکشانمون بدونیم.
منبع: +
