یه خبر باحال از دنیای نجوم دارم براتون! دنبالهدار بینستارهای ۳I/ATLAS حسابی دانشمندارو غافلگیر کرده و کلی چیز جدید درباره ستارههای دیگه بهمون یاد داده. اصل قضیه اینه: این دنبالهدار داره آب از خودش پس میده، اونم وقتی هنوز فرسنگها با خورشید فاصله داره! مثل این میمونه که یه شیر آب بزرگ وسط فضا باز باشه و هیچکی منتظرش نبوده باشه.
ماجرا از کجا شروع شد؟ یه گروه محقق با استفاده از تلسکوپ فضایی معروف جیمز وب (همون James Webb Space Telescope که تلسکوپ قدرتمند ناسا برای دیدن نقاط دوردست فضاست)، فهمیدن ATLAS چقد زود شروع کرده آب رو آزاد کردن. حتی قبل اینکه حسابی به خورشید نزدیک بشه و انتظار داشتیم یخش آب شه! این خودش یعنی این دنبالهدار قوانین معمولی که درباره دنبالهدارهای منظومه خودمون می دونیم رو زیر سوال برده.
جالبه بدونی آزمایشها نشون داده ۳I/ATLAS نسبت دیاکسید کربن (CO2) به آب (H2O) توش بالاس. یعنی به نسبت آب، دیاکسید کربن بیشتری داره نسبت به دنبالهدارهای عادی. همین مسئله ذهن دانشمندارو مشغول کرده، چون ترکیب موادش نسبت به چیزایی که اینجا دیدیم، متفاوته.
حالا چطوری فهمیدن این داره آب از خودش ول میکنه؟ ناسا با تلسکوپ Swift ( یه رصدخانه فضایی که مخصوص دیدن امواج فرابنفشه)، تونست گاز OH (که یه جور محصول جانبی تجزیه آب، ولی تو محدوده فرابنفش) رو وقتی هنوز سه برابر فاصله زمین تا خورشید از خورشید دور بود (۲.۹ واحد نجومی)، شناسایی کنه. واحد نجومی هم یعنی فاصله متوسط زمین تا خورشید که یه واحد استاندارد برای اندازهگیری فاصله تو منظومه شمسیه.
حالا رقم جالبش اینجاست: محققین گفتن داره حدود ۴۰ کیلوگرم آب در ثانیه ازش میریزه! معادل یه شلنگ آتشنشانی با فشار کامل! جالبه نه؟
از وقتی این دنبالهدار کشف شده (تازه همین تابستون کشفش کردن)، کلی تلسکوپ و رصدخونه روش زوم کردن تا اطلاعات بیشتری جمع کنن. تا حالا فهمیدن که با سرعتی بیشتر از ۲۱۰ هزار کیلومتر بر ساعت داره حرکت میکنه! اونم تو یه مسیر صاف و تخت (یعنی مدارش مثل دایرهی دنبالهدارهای منظومه شمسی نیست، خیلی خطی حرکت میکنه). این مدل حرکت نشون میده واقعاً خارجیه و مهمون منظومه شمسی ماست!
یه نکته هیجانانگیز دیگه: احتمالاً این دنبالهدار بزرگترین مهمون بینستارهایه که تا حالا دیدن. طبق دادههای هابل (تلسکوپ فضایی معروف)، قطر این دنبالهدار میتونه تا ۵.۶ کیلومتر باشه. ولی هنوز روی اندازه دقیقش اختلاف نظر هست. حتی یه مطالعه میگه شاید این پیرترین دنبالهداری باشه که بشر تا حالا دیده! یعنی شاید ۳ میلیارد سال از خود منظومه شمسی ما هم پیرتر باشه (منظومه شمسی ما ۴.۶ میلیارد سال قدمت داره).
حالا چرا این ماجرا اینقدر مهمه؟ هر وقت دانشمندها از یه دنبالهدار بینستارهای مثل این آب یا حتی آثارش (مثل گاز OH) ردیابی میکنن، انگار دارن یه نامه از یه سامانهی سیارهای دیگه رو میخونن. چون این مواد نشون میده توی جاهای دیگهی کیهان هم مواد لازم برای شکلگیری حیات وجود داره و مخصوص خود ما نیست!
برای این تحقیق، رصدخانه Swift تو تیر و مرداد هم با تلسکوپ فرابنفش و نوریاش حرکات این دنبالهدار رو ضبط کرد. احتمالاً نور خورشید باعث شده دونههای یخ کوچیک روی سطح دنبالهدار گرم شن و بخار شن و اینجوری گاز ازش بلند شه.
قابل توجهتون اینکه ۳I/ATLAS فقط سومین دنبالهدار بینستارهایه که بشر تا حالا مستقیم رصد کرده! قبلش 1I/’Oumuamua (اَوموآموآ – همون دنبالهدار کشیده و عجیب که سال ۲۰۱۷ کشف شد) و 2I/Borisov (دنبالهدار بوریسوف، سال ۲۰۱۹) کشف شده بودن. جالب اینجاست هرکدومشون ویژگیهای متفاوتی دارن؛ یعنی دنیای دنبالهدارهای بینستارهای یه عالمه تنوع داره و مدلهای مختلف ساخت سیاره و دنبالهدار تو کیهان ممکِنه.
دانشمندا خودشونم میگن: “هر دنبالهدار بینستارهای تا حالا کلی ما رو شگفت زده کرده. اوموآموآ خشک بود، بوریسوف پر از منواکسیدکربن، الان هم ATLAS داره آب از فاصلهای آزاد میکنه که انتظارش رو نداشتیم! هرکدومشون دارن کتابهای قبلی ما درباره شکلگیری سیارهها و دنبالهدارها رو عوض میکنن.”
خلاصه این کشف، نشون میده کیهان پر از شگفتیه و هنوز کلی چیز هست که ما نمیدونیم! دنبالهدار ATLAS حسابی معلممون شده و بهمون نشون داده هنگامی که فکر میکنیم از یه چیزی سر درآوردیم، شگفتی جدیدی از راه میرسه!
منبع: +
