خب، بذار براتون یه داستان عجیب و هیجانانگیز رو تعریف کنم! تصور کن، لحظهای که یه جنین کوچیک و گرد مثل توپ، آروم میره لایهی ضخیم و پذیرای رحم رو فشار میده و بعدش خودش رو حسابی اون تو جا میکنه. این همون چیزیه که بهش میگن لانهگزینی (Implantation)؛ یعنی دقیقا لحظهای که یه بارداری واقعا شروع میشه.
ولی جالبش اینجاست که این صحنه اصلا توی بدن آدم اتفاق نمیافته! دانشمندها تونستن با کمک یه «چیپ میکروفلوئیدیک» شفاف (یه جور تراشه ریز و پیشرفته که با کانالهای خیلی ریز و مواد غذایی کار میکنه) همه این اتفاقات رو توی آزمایشگاه ضبط کنن. فکر کن وسط پکن و آزمایشگاه، با چشم خودشون دیدن جنین چجوری خودش رو وارد «ارگانوئید» میکنه!
حالا ارگانوئید چیه؟ ارگانوئید یعنی یه مدل کوچولو و سادهسازیشده از یه عضو بدن، مثلا همین جداره رحم، که دانشمندها با سلولهای مخصوص درست میکنن تا رفتار واقعی اون اندام رو شبیهسازی کنن.
تو هفته گذشته، سه مقاله خیلی داغ از آزمایشهای دانشمندها در این مورد منتشر شد: دوتاش از چین بود و یکیش هم همکاری بین دانشمندای بریتانیا، اسپانیا و آمریکا. اینا اومدن جنینهایی که تو مراکز IVF (همون لقاح خارج رحمی که برای زوجهایی استفاده میشه که نمیتونن طبیعی بچهدار بشن) آماده شده بود رو با ارگانوئیدهایی که از سلولهای رحم درست کردن، کنار هم گذاشتن. نتیجه؟ پیشرفتهترین شبیهسازی لحظات اول بارداری توی آزمایشگاه!
جالبتر اینجاست که این سیستم سهبعدی جدید، کاملترین مدلیه که تا حالا تونسته روزهای اول بارداری رو خیلی نزدیک به واقعیت، بدون نیاز به حضور توی بدن انسان، نشون بده. این یعنی قراره دانشمندها بهتر بفهمن چرا خیلی وقتها درمان IVF جواب نمیده و کجا مشکل پیش میاد.
حتی این دوتا ارگانوئیدی که تو عکس هستن، اسمشون «بلاستوئید» یا جنین مصنوعی ه. بلاستوئیدها در واقع از سلول بنیادین (Stem Cells) ساخته شدن؛ یعنی یه جور جنین مدلسازیشده که هم ساختنش آسونه، هم کلی مسئله اخلاقی دور میزنه و دانشمندها راحتتر میتونن ازش استفاده کنن.
تو آزمایش پکن، دانشمندها حدود ۵۰ تا جنین اهدایی IVF رو تست کردن و هزاران آزمایش دیگه رو هم با همین بلاستوئیدها انجام دادن. اونها حتی یه سیلیکون شفاف و نرم درست کردن که کانالهای کوچیک برای ورود مواد مغذی داره، تا اون وسط ارگانوئید رحم رو پرورش بدن و بعد، از پنجره این دستگاه، بلاستوئیدها یا حتی جنین واقعی رو اضافه کنن و بارداری آزمایشگاهی راه بندازن.
حالا چرا این کار اینقدر مهمه؟ چون تو IVF، مشکل خیلی از زوجا اینه که جنین به رحم نمیچسبه و بارداری شروع نمیشه! با این مدل آزمایشگاهی، دانشمندها میتونن اون لحظه سرنوشتساز «چسبیدن» جنین به رحم رو زیر ذرهبین بذارن و بررسی کنن چطور میشه این کار رو موفقتر کرد.
یه نکته خیلی مهم اینجاست که آزمایشها هیچ وقت از دو هفته (۱۴ روز) جلوتر نمیره، چون قانون و مسائل اخلاقی، دانشمندها رو محدود کرده که اجازه ندارن جنین انسانی رو بیشتر از این مدت تو آزمایشگاه رشد بدن.
اما فقط دانشمندهای دانشگاه و پژوهشگاه نیستن که پای این کارا هستن! چندتا استارتاپ هم هستن که دارن پول جذب میکنن تا این ارگانوئیدها و آزمایشها رو تجاری کنن. مثلاً شرکت «Simbryo Technologies» توی هوستون آمریکا، جدیداً اعلام کرده یه سرویس داره میزنه که قراره با تست بلاستوئید و ارگانوئید رحم، پیشبینی شخصیسازیشده برای موفقیت IVF ارائه بده. یعنی لایهی داخل رحم خانم رو نمونهبرداری میکنن، ازش ارگانوئید درست میکنن و بعد بلاستوئیدها رو روش تست میکنن، ببینن رحم برای لانهگزینی آمادهست یا نه. اگه نشونهای از لانهگزینی نباشه، ممکنه مشکل همین پایین بودن آمادگی رحم باشه.
از طرف دیگه، تیم پکن رفتن سراغ پیدا کردن داروهایی که موفقیت بارداری رو افزایش بده. اونا از بافت خانمهایی که چندبار تو IVF شکست خورده بودن، ارگانوئید درست کردن. بعدش ۱۱۱۹ تا داروی تاییدشده رو روی ارگانوئیدها امتحان کردن! مثلاً یه ماده به اسم آووبنزون (Avobenzone)، که توی ضدآفتاب هم پیدا میشه، احتمال لانهگزینی بلاستوئید رو از فقط ۵٪ به حدود ۲۵٪ افزایش داد! قرار شده اگه داروی مناسبی پیدا کنن، حتی آزمایش بالینی هم راه بندازن.
حالا یه سؤال خیلی اساسی پیش میاد: یعنی داریم به سمت رحم مصنوعی و پرورش کامل بچه در آزمایشگاه پیش میریم؟ راستش رو بخواین، دانشمندان میگن فعلاً تا اون نقطه خیلی فاصله داریم! آقای وو از آمریکا خودش میگه: با اینکه این تکنولوژی ربط داره به اکتوژنز (Ectogenesis) یعنی رشد یه موجود زنده کاملاً خارج از بدن، ولی تا اینکه یه «رحم مصنوعی کامل» بسازیم که بشه بچه رو اون تو تا آخر پرورش بدیم، هنوز راه وحشتناکی مونده و بیشتر شبیه داستانای علمیتخیلیه.
فعلاً حتی همین ارگانوئیدها کلی چیزای مهم کم دارن: مثل رگهای خونی، سلولهای ایمنی و … که دانشمندها دارن تلاش میکنن به سیستمشون اضافه کنن. مثلاً قراره واسه آینده، رگهای خونی و پمپهای ریز تو چیپ بذارن تا ارگانوئیدها جریان خون واقعی داشته باشن و شاید «بارداری آزمایشگاهی» کمی واقعیتر بشه.
در آخر باید گفت، این داستان تازه شروع یه مسیر پرماجرا برای کشف رازهای شروع بارداری انسانه، هم برای کمک به بچهدار شدن آدمها، هم واسه پاسخ دادن به سؤالهایی که سالها هیچکس جرات یا امکانش رو نداشت بررسی کنه. ظاهراً باید منتظر کلی شگفتی و بحثهای اخلاقی و علمی تو این مسیر باشیم!
منبع: +
