تقریباً پنجاه سال پیش، اون موقعها که هنوز کامپیوترها به اندازهی الان باهوش نبودن، یه گروه معروف به «کلوب رم» (Club of Rome یعنی یه گروه دانشمند و متخصص که راجع به آیندهی دنیا تحقیق میکنن) کتابی به اسم «مرزهای رشد» منتشر کردن. خلاصهش این بود که اگه همین جوری کارامونو بکنیم و فقط دنبال رشد و مصرف بیشتر باشیم، سیاره زمین یه جاهایی کم میاره و زندگیمون میره سمت سراشیبی. تو این مدل، پنج عامل مهم بودن: جمعیت، تولید صنعتی، تولید غذا، مصرف منابع و آلودگی.
حالا اصل حرفشون چی بود؟ میگفتن اگه همیشه فقط بخوایم رشد کنیم (یعنی همون حالت «business as usual» که میگن، یا همون کار همیشگی خودمون)، منابع تموم میشن، و بعدش آدمها، صنعت و حتی رفاه و آرامش هم حسابی آسیب میبینن. ولی یه راه دیگه هم معرفی کردن: اگه جمعیت رو کنترل کنیم، مصرف رو کمتر کنیم و به جای تمرکز صرف روی رشد، روی کارایی و بهبود وضع زندگی و طبیعت سرمایهگذاری کنیم، هنوزم میتونیم اوضاع رو درست کنیم.
بعد از انتشار اون تحقیق کلی سر و صدا شد، چون خب واقعاً حرفشون تلخ بود. ولی الان خیلی از بحثهایی که دربارهی محیط زیست و آیندهی دنیا داریم همون حرفای اون روزه!
حالا، سال ۲۰۲۰، یه متخصص به اسم «گایا هرینگتون» دوباره دادههای واقعی جهان رو برداشت و با همون مدل قدیمی World3 مقایسه کرد.
یه توضیح: مدل World3 یه مدل کامپیوتریه که سعی میکنه نشون بده وقتی جمعیت، تولید، منابع، و آلودگی با هم تعامل دارن و محدود هم هستن، سر کل سیاره چی میاد.
خانم هرینگتون اومد و دههها دادهی واقعی مثل جمعیت، تولید، آلودگی و حتی «ردپای اکولوژیکی» (یعنی اثری که سبک زندگی ما روی زمین میذاره) رو با سناریوهای مختلف مدل مقایسه کرد. نتیجهش چی شد؟ دنیا همین الانم خیلی شبیه همون حالت Business as usual داره پیش میره! تو این مسیر، همهچی رشد میکنه ولی بعدش یک دفعه اوضاع برمیگرده و میریزه به کاهش صنعت، تولید غذا و حتی رفاه اجتماعی.
طبق بررسی اون، اگه همین روال رو ادامه بدیم و جهت رشد رو عوض نکنیم، ممکنه از همین دهه پیش رو، رکود اقتصادی شدید و شاید کمکم بحران اجتماعی هم شروع بشه؛ یعنی مثلاً تا حوالی ۲۰۴۰ ممکنه اوضاع اصلاً خوب نباشه.
اما نکتهی مهم: هیچکس نگفته حتماً قراره همه چی خراب بشه. هشدار اینه که ساختار سیستم ما اینجوریه که اگه هیچ تغییری ندیم و فقط دنبال رشد باشیم، بالاخره فشارها روی محیط و جامعه زیاد میشه.
خانم هرینگتون سال ۲۰۲۲ هم دوباره یه تحلیل نوشت. گفت الان دقیقاً همون نقطهایم که باید تصمیم بگیریم. تا سال ۲۰۲۰ دادههای جهان تقریباً شبیه چند سناریوی مختلف مدل پیش رفته ولی از این به بعد همهچی بستگی به تصمیمهامون داره. بهترین سناریو اسمش هست Stabilized World یا “جهان پایدار”؛ یعنی دیگه هدفمون نباشه همیشه تولید رو زیاد کنیم، بلکه بهرهوری رو بالا ببریم، با آلودگی جدی مبارزه کنیم و روی سلامت مردم و آموزش سرمایهگذاری کنیم.
خود هرینگتون خوشبین بود که هنوز میشه به سمت اون سناریو رفت، البته اگه همین الان شروع کنیم. تفاوت بین افت و ثبات خیلی سادهست: باید هدفمون رو از رشد بیپایان تغییر بدیم به بهبود زندگی و طبیعت.
یه گروه دیگه هم اومدن و مدل World3 رو با دادههای بهروز و قدرت کامپیوتری امروزی دوباره تنظیم کردن. حسن این کار این بود که نتایجش تقریباً همون داستان قبلی رو تکرار کرد: حتی با دقیقتر کردن پارامترها، مدل نشون میده که از همین دهه ۲۰۲۰ تا ۲۰۳۰ وارد دوره افول میشیم، چون دیگه ذخایر منابع داره ته میکشه. یعنی فناوری بهتنهایی کافی نیست، باید هدفها رو هم تغییر بدیم. برای مثال، “توسعهی انسانی” (یعنی وضع آموزش، سلامت و رفاه کل آدمها) هم تو این مدل داره کمکم به اوج میرسه و بعد به احتمال زیاد پایین میاد و اواخر قرن به سطوحی شبیه سال ۱۹۰۰ میرسه!
تحلیلگرا تأکید میکنن که حتی اگه دقیقاً معلوم نباشه چه زمانی و در کجا، مسیر فعلی دردسر درست میکنه. تازه رفتار سیستم وقتی منابع کم میشن میتونه فرق کنه و الگوش قابل پیشبینی نباشه. پس بهتره زودتر تغییر ایجاد کنیم تا وقت برای تطبیق باشه.
آخرش یه پیام مشخص داره: هنوز فرصت هست مسیر رو عوض کنیم، ولی باید هدف اصلی جامعهمون رو بازتعریف کنیم. این یعنی باید کمتر منابع مصرف کنیم، به جای اینکه فقط تولید رو زیاد کنیم، دنبال فناوری و سرمایهگذاری واقعی باشیم تو سلامت و آموزش و جلوگیری از آلودگی. مهمتر از همه: رشد بیپایان دیگه جواب نمیده، باید روی کیفیت زندگی و تعادل با طبیعت تمرکز کنیم.
در کل، مدل World3 یه پیشبینی دقیق درباره هر کشور یا زمان نداره، بیشتر یه تصویر کلی از روند جهانه. پس، به جای اینکه فقط دست روی دست بذاریم و بگیم فناوری همهچی رو حل میکنه، به فکر تغییر ساختار و هدف باشیم. اگه این کار رو بکنیم، هم بازهمون برای داشتن یه جهان بهتر بازه و هم بهتر میتونیم با تغییرات کنار بیایم.
منبع: +
