اگه فکر میکنی الان یه انسان کاملی و ژنتیکت فقط مخصوص گونهی خودته، باید بگم داستانت خیلی عجیبتر از این حرفاست! کلی از ژنهای ما آدمای امروزی – مخصوصا اونایی که خارج از آفریقا زندگی میکنن – هنوز یه تیکه از نئاندرتالهاست! نئاندرتالها همون آدمایی بودن که هزاران سال پیش توی اروپا و بخشهایی از آسیا زندگی میکردن و خیلی وقت قبلتر از ما ناپدید شدن.
اما اصلا این ژنهای نئاندرتالی چطوری وارد بدن ما شدن؟ خب حدود ۷۵ هزار سال پیش (شاید هم حتی تا ۲۵۰ هزار سال قبل)، گروهی از انسانهای اولیه یعنی Homo sapiens، از آفریقا زدن بیرون و رسیدن به اروپا. اونجا با نئاندرتالها، که عموزادههای بسیار دورشون بودن و مدتها اونجا زندگی میکردن، رو به رو شدن.
این دو گروه کمکم با هم معاشرت و در نهایت، ازدواج و بچهدار شدن. ژنهای نئاندرتال توی انسانها ترکیب شدن.
ژنهای نئاندرتال توی بدن ما امروز چی کار میکنن؟
برای مراسم جادوگری نیستن! مثلاً بعضی بخشهای ژنوم (مجموع ژنهای بدن) ما حتی بیشتر شبیه نئاندرتالاست تا انسان امروزی (طبق حرفای پروفسور جاشوا آکی، متخصص ژنوم). البته تدریجاً، یه سری از اون ژنها که برای ما بد بودن، با فرایندی به اسم «تکامل و انتخاب طبیعی» حذف شدن. مثلاً کروموزوم Y (که مربوط به جنسیت مردونهست)، توش مثل اینکه هیچ اثر نئاندرتالی نمونده. دلیلش هم میتونه ناسازگاری ژنی باشه یا همینطور حذف تصادفی یا به قول دانشمندها «drift ژنتیکی» یعنی رانش ژنی.
ولی همه ژنها حذف نشدن! الان، به طور متوسط حدود ۲٪ ژنهای بدن غیرآفریقاییها از نئاندرتالا اومده. بعضی وقتا حتی توی یه قسمت خاص، ممکنه تا ۸۰٪ اون ناحیه ژن نئاندرتالی مفید وجود داشته باشه!
ژنهای نئاندرتال چه اثری روی ظاهر ما دارن؟
خیلیهاش مربوط به پوست و موئه! مثل یه نوع ژن رو کروموزوم ۹ که رو رنگ پوست تاثیر میذاره و الان ۷۰٪ اروپاییها دارنش. یا ژنی که باعث تولید ملانین میشه و پوست رو در برابر اشعه فرابنفش خورشید محافظت میکنه – این ژن توی خیلی از شرق آسیاها هنوز فعاله.
ولی همیشه مثبت نیست! ژنهای نئاندرتال ممکنه ریسک آفتابسوختگی دوران کودکی یا ضعف در برنزه شدن رو هم بالا ببرن؛ مثلاً ۶۶٪ اروپاییها یه آلل (نوع ژن) از نئاندرتالا دارن که این مشکل رو ایجاد میکنه. تازه، نمونه دیگهش هم ژن «دماغ بلند»ه! دانشمندها تازه کشف کردن که ژن مربوط به دماغهای بلند هم از نئاندرتلا اومده: دماغ بلند هوای سرد رو قبل از رسیدن به ریه بهتر گرم میکرده، پس به درد زندگی تو سرما میخورده.
ساعت داخلی بدن و سبک زندگی
نئاندرتالها کمک کردن ما بهتر با محیطهای شمالی و زمستانهای کوتاه و روزهای بلندی که شب و روزش فرق داره، کنار بیایم. بعضی ژنهایی که از اونا به ارث بردیم رو ساعت زیستی بدن تاثیر میذاره. یعنی یه سری آدما که صبحزودیا هستن، میتونن از نئاندرتالها تشکر کنن! (ساعت زیستی یعنی اون سیستمی که بدن رو با روز و شب هماهنگ میکنه)
سیستم دفاعی بدن و بیماریها
یکی از مهمترین صنعتهای نئاندرتال تو ژن ما، همینه. اونا هزاران سال با بیماریهای اوراسیایی سروکله زدن و بدنشون برایش مقاوم شده بود. وقتی انسانها باهاشون ترکیب شدن یهویی این ژنهای دفاعی رو گرفتن و راحتتر با ویروسها و میکروبای اون مناطق کنار اومدن.
مثلا معلوم شده بعضی ژنهایی که به ما کمک کردن علیه ویروسهای RNA مثل آنفولانزا، HIV و هپاتیت C مقاومت بیشتری داشته باشیم، از نئاندرتالها اومده! (ویروس RNA هم یعنی ویروسی که ژنتیکش روی RNA نوشته شده، شبیه همون کرونا)
اما یه نقطه تاریک هم داره…
همه ژنهایی که مفید بودن الزامن الانم خوب نیستن. برخی ژنهای نئاندرتالی هنوز مشکلاتی ایجاد میکنه. مثل افزایش ریسک «بیماریهای خودایمنی» (یعنی وقتی سیستم ایمنی به اشتباه به بدن خودی حمله میکنه) مثل Graves و آرتریت روماتوئید و حتی یه سری بیماری به اسم «بیماری وایکینگی» که باعث جمع شدن یا خم شدن انگشت دست میشه! تازه، ژن نئاندرتالی باعث شده بعضیا کرونا رو هم شدیدتر بگیرن (مثلاً آلل خاصی رو کروموزوم ۳، نصف مردم آسیای جنوبی و یهششم اروپاییها دارن)؛ در حالی که بعضی ژنهای دیگهشون ریسک کرونا رو کمتر هم میکنه!
حتی به افسردگی و اعتیاد به نیکوتین هم ربط داده شدن. البته، دکترها گفتن هیچ بیماریای نیست که بگیم «قطعاً تقصیر ژن نئاندرتاله» چون همیشه عوامل محیطی و ژنی زیاد دخیلن.
آینده ژنهای نئاندرتالی چه میشه؟
بعضیاش تو هزاران سال حذف میشن، بعضیاش واسه همیشه میمونن. الان دانشمندها دارن با تکنولوژیایی مثل CRISPR (سیستم ادیت ژن که میشه توش ژن رو قیچی و اصلاح کرد!) بررسی میکنن دقیقاً این ژنها چه کارایی دارن و حتی شاید راهی برای درمان بعضی بیماریها از دل همین ژنهای اجدادی پیدا بشه.
یه نکته باحال اینه که جریان ژنتیکی یهطرفه نبوده؛ محققها میخوان ببینن DNA انسان امروزی چه تاثیری روی نئاندرتالها گذاشته. دارن با هوش مصنوعی (یعنی کامپیوترهایی که میتونن یاد بگیرن و مثل آدم فکر کنن) دادهها رو بررسی میکنن تا یه تصویر شفافتر از اجدادمون بسازن.
در کل، اگه دنبال اینی بفهمی چی باعث خاص بودنت شده، یه نگاه به ژنهای نئاندرتالی که تو بدنت مونده بنداز! این داستان نهتنها سلامتت رو توضیح میده، بلکه نشون میده چطور تو راه بقای انسانی، ژن اجداد فراموششده هنوز توتاثیرگذاره.
خلاصه، دفعه بعد که از چیزی توی ظاهرت یا سلامتت تعجب کردی، شاید یه کمش به خاطر یه نئاندرتال تو سلسلهاجدادت باشه! 😉
منبع: +
