اگه تا حالا چیزی دربارهی سرطان لوزالمعده (همون پانکراس) شنیدی، میدونی با چه جونسختی طرفیم! این بیماری معمولاً وقتی آدمها میفهمن گرفتنش که دیگه تقریباً از دست همه چی در رفته و سرطان پخش شده و شانس درمانش کلی کم شده. جالبه بدونی تو آمریکا امسال تخمین میزنن بالای ۵۱ هزار نفر به خاطر همین سرطان فوت کنن، یعنی حدود ۸٪ کل مرگ و میرهای مربوط به سرطان تو این کشور فقط مربوط به لوزالمعدهست. حالا چرا اینقدر دیر فهمیده میشه؟ چون واقعاً تستهای غربالگری (یعنی آزمایشهایی که بشه زود سرطان رو پیدا کرد) روتین و قابل اعتمادی برای این بیماری وجود نداره — فقط برای آدمهایی که ریسک بالا دارن، کمی دارن روش تحقیق میکنن.
حالا موضوع جذاب اینه که یه گروه از دانشمندها دارن روی یه تست خون جدید کار میکنن که اسم باحالی هم براش گذاشتن: PAC-MANN. (آره، دقیقاً مثل همون بازی ارکید خفن قدیمی! اینجا یه توضیح کوچیک: PAC-MANN مخفف “protease activity-based assay using a magnetic nanosensor” هست؛ یعنی روشی برای کشف فعالیت آنزیم پروتئاز با کمک نانوسنسورها و خاصیت مغناطیسی — نگران نباش، پایین کامل توضیح میدم.)
داستان این تست خون اینه که با فقط یه قطره کوچیک خون، میخواد وجود سرطان لوزالمعده رو مشخص کنه! یعنی حتی میتونن از وسایلی مثل آلتهای خونهگی که خودشون یه سوزن ریز دارن استفاده کنن، دیگه لازم نیست آدم بره بیمارستان و سوزن گنده بزنن تو رگ — یه مزیت اساسی برای صرفهجویی تو وقت، درد و هزینه!
حالا این PAC-MANN چی کار میکنه؟ بذار با یه مثال برات توضیح بدم: همونطور که تو بازی Pac-Man قهرمان قصه دنبال آت و آشغالای تو راهش میفته و میخورتشون، سلولهای سرطانی لوزالمعده هم آنزیمهایی به اسم پروتئاز آزاد میکنن که به نوعی حمله میکنن به بافتهای اطراف و راه باز میکنن تا سرطان بتونه پخش بشه. آنزیمهای پروتئاز کمک میکنن پروتئینها شکسته بشن، یعنی پروتئینها رو میجورن، و اینجوری سرطانیها راحتتر میرن تو جریان خون و حتی میتونن جاهای دیگه بدن متاستاز بدن (همون پخش شدن خودشونه).
مشکل اینجاست که این آنزیمها تو خون خیلی زیاد نیستن و سطح فعالیتشون تو هر بیمار فرق میکنه، پس با روشهای قبلی، شناساییشون خیلی سخت بود. تیم این تست PAC-MANN دو تا راهحل خلاقانه براش پیدا کردن: خیلی ساده بگم، دونههای کوچیک مغناطیسی رو با یه پوشش فلورسنت (یعنی چیزایی که زیر نور یه جوری میدرخشن یا نور میدن) میپوشونن و به این دونهها “پروب” میگن. وقتی یه قطره خون از یه فرد مشکوک به سرطان رو میریزن روش، اگه تو خون آنزیم پروتئاز سرطانی باشه، اون پروبها رو از هم میبُره و تیکههای فلورسنت آزاد میشه. بعد یه آهنربای قوی همه دونههای مغناطیسی رو جمع میکنه و فقط تیکههای فلورسنت باقی میمونه. دستگاهی به اسم فلورومتر (یعنی وسیلهای که شدت نور فلورسنت رو اندازهمیگیره) میزان این درخشندگی رو میسنجه. هرچی نورش بیشتر، احتمال حضور تومور یا همون سرطان بیشتر!
نکته مهم اینه که این تست الان مخصوص آنزیمی به اسم MMP2 طراحی شده که این آنزیم تو خونی که از بیماران سرطانی گرفتن خیلی بالا بود (البته این آنزیم فقط مخصوص سرطان نیست، تو کلی از فرایندهای طبیعی بدن هم مثل گوارش و سیستم ایمنی کاربرد داره!).
تیم تحقیقاتی برای امتحان PAC-MANN، کلی نمونه خون جمع کردن: از ۱۱۰ تا بیمار سرطان لوزالمعده، ۱۷۰ نفر سالم، ۴۵ نفر با التهاب لوزالمعده (پانکراتیت)، و ۳۱ نفر هم با تومور خوشخیم (یعنی توموری که الزاماً سرطان نیست، ولی گاهی ممکنه بعداً به سرطان تبدیل شه). نتیجه: این تست تونست ۷۳٪ موارد سرطان (نوع PDAC که رایجترین نوعشه) رو درست شناسایی کنه. برای سرطانهای خیلی اولیه کمی پایینتر بود، حدود ۶۲٪. در عوض تو نمونههای غیرسرطانی، ۹۸٪ مواقع درست تشخیص داد که سرطان ندارن.
این دوتا عدد رو اگه بخوام با دو تا واژه انگلیسی بگم: “sensitivity” یعنی حساسیت (توانایی کشف بیماران واقعی +)، و “specificity” یعنی ویژگی (توانایی اینکه کسی که سالمه رو الکی مثبت نزنه). البته یعنی ۲۷٪ موارد، تست منفی اشتباهی گرفتن یا ۲٪ تازه درست نبود که البته هنوزم خوبه چون خیلی تستا همین هم نمیتونن بدن!
بعد چی شد؟ اومدن این تست رو با یه آزمایش دیگه به اسم CA 19-9 ترکیب کردن. (CA 19-9 یه مادهایه که سلول سرطانی لوزالمعده آزاد میکنه، اما همیشه هم مختص سرطان نیست؛ ممکنه تو شرایط دیگه هم بالا بره.) با ترکیب این دوتا تست، حساسیت رسید به ۸۷٪ و مخصوصاً برای سرطانهای اولیه هم به ۸۵٪ رسید. فقط ویژگی تست کمی اومد پایین، شد ۹۶٪.
امید اصلی تیم اینه که PAC-MANN روزی بشه برای غربالگری آدمهایی که ریسک بالای سرطان پانکراس دارن استفاده شه. حتی میخوان از این تست برای رصد کردن روند درمانم استفاده کنن — مثلاً ببینن داروها دارن اثر میذارن یا نه، که نمونه ش خود CA 19-9ه که الانم گاهی استفاده میشه.
حالا بیایم واقعبین باشیم! دکتر جان نئوپتولموس از دانشگاه هایدلبرگ یه کم تردید داره. میگه این آنزیمهای پروتئاز فقط تو سرطان پیدا نمیشن؛ تو بدن همه یه عالمه نقش مهم دارن، مثل هضم غذا و حتی سیستم ایمنی. بخاطر همین، هنوز PAC-MANN شاید اونقدر خاصِ سرطان نباشه که بشه با اطمینان برای غربالگری استفادهش کرد. خلاصه باید صبر کنیم و ببینیم آیا بالاخره میشه روی این تست حساب کرد یا نه.
از طرف دیگه، دکتر اعتقاد داره که الان کلی تست مبتنی بر هوش مصنوعی — “artificial-intelligence-based tests” یعنی تستهایی که از هوش مصنوعی برای شناسایی بهتر بیماران استفاده میکنن — هم دارن در میاد که شاید حتی بهتر بتونن آدمهایی که در خطرن رو زودتر پیدا کنن. پس PAC-MANN باید یه مزیتی داشته باشه که بین این همه روش جدید، چشمگیر بشه.
در نهایت هنوز PAC-MANN تو مراحل توسعهست و دانشمنداش اعلام کردن که دارن مطالعات بیشتر، مخصوصاً روی آدمهایی که در خطر بالان، انجام میدن. مثلاً بفهمن میتونن سرطان رو حتی زودتر از الان کشف کنن یا نه. همینجور هم این تست رو دارن ثبت اختراع میکنن و کارای مجوز دادنش به شرکتها در جریانه.
یادمون نره، این مقاله صرفاً واسه آشنایی بود، نه جای مشورت پزشکی واقعی! اگه دغدغه یا علامتی داشتی، همیشه بهتره با پزشکت مشورت کنی.
راستی اگه دوست داشتی درباره تستهای خون و سرطانهای دیگه (مثلاً چطور ممکنه بشه سرطانها رو حتی سه سال قبل از تشخیص معمولی فهمید، یا با یه قطره خون خشک، چند دقیقهای تشخیص داد)، اینترنت پره از اطلاعات جالب!
منبع: +
