تا حالا اسم «حلقه آتش» (Ring of Fire) به گوشتون خورده؟ یه کم اسمش هیجانانگیزه، نه؟ بذار براتون تعریف کنم که این اسم عجیب و غریب چی پشتش هست – و چرا دانشمندها دائم دارن دربارهش بحث میکنن و تحقیق انجام میدن.
حلقه آتش یه کمربند خیلی بزرگ از آتشفشانهاست که تقریبا دور تا دور اقیانوس آرام (Pacific Ocean یعنی همون اقیانوسیه که غرب آمریکا و شرق آسیا رو جدا کرده) رو گرفته. این منطقه از جنوبیترین نقطه شیلی شروع میشه، از سواحل غربی آمریکا میره بالا، از کنار آلاسکا رد میشه، بعد دوباره میاد پایین و به ژاپن و فیلیپین میرسه. بعضی زمینشناسها حتی رشته کوههای آتشفشانی اندونزی رو هم جزوش حساب میکنن.
چی باعث این همه آتشفشان میشه؟ همهچی به خاطر پدیدهای به اسم «فرورانش» (Subduction) هست – این یه واژه تخصصیه که یعنی یه صفحه تکتونیکی از زیر صفحه دیگهای میره پایین. تکتونیک صفحهای هم مکانیزمیه که اون صفحات سخت پوسته زمین جابهجا میشن؛ مثل یه پازلی که قطعاتش دائم دارن حرکت میکنن. حالا وقتی یه صفحه زیر صفحه دیگه میره پایین، سنگهای زیرش داغتر میشن و ذوب میشن و به صورت «ماگما» (magma یعنی همون سنگ مذاب زیرزمینی) میرن بالا و بعد آتشفشان درست میشه.
حالا این حلقه آتش یهجورایی رئیس فرورانشهاست! حدود ۹۰ درصد تمام مرزهای فرورانش توی کل زمین، دور اقیانوس آرام قرار دارن – کل این مرزها ۵۵ هزار کیلومتره! (واقعاً عدد خفنیه!) دانشمندها میگن این حجم از برخورد و کشمکش صفحات باعث میشه اکثر فعالیتهای آتشفشانی و زلزلههای بزرگ دنیا همینجا رخ بده.
نتیجه؟ ۷۵ درصد آتشفشانهای فعال زمین داخل همین حلقهست! و جالبه بدونید ۹۰ درصد زلزلههای ثبتشده کل زمین هم همینجا اتفاق میافته. یعنی تقریبا هر فاجعهای که فکرش رو بکنی (آتشفشان، زلزله، سونامی) رو باید همین اطراف انتظار داشته باشی.
دلیل اینکه زلزله و آتشفشان همزمان اتفاق میافتن، اینه که موقعی که یه صفحه زیر صفحه دیگه میره، اصطکاک و گیر کردن و فشار ایجاد میشه (اصطلاحاً دانشمندها میگن «با جیغ و داد» صفحات رو هم سُر میخورن!) وقتی فشارها جمع میشن و ناگهانی آزاد میشن، نتیجهش همون زلزلههای شدیدیه که بارها دربارهشون شنیدیم. بیشتر زلزلههایی که قدرتشون ۸ ریشتر یا بیشتره، تو همین حلقه آتش رخ دادن.
ولی بذار یه سوال مهم رو جواب بدم: چرا اسمش «حلقه آتش»ه؟ آیا واقعا یه حلقه کامل از آتشفشانه؟
واقعیتش نه! خیلی از زمینشناسها اصلاً از این اسم خوششون نمیاد، چون اولاً یه حلقه واقعی نیست و آتشفشانها فقط دور بعضی قسمتهای اقیانوس، یعنی شمال و شرق و غربش پخش شدن. مثلاً بخشهایی مثل پرو و مرکز شیلی اصلاً آتشفشان ندارن.
تازه بالای ۴۵۰ تا آتشفشان مختلف تو این منطقه وجود داره که هرکدومشون یه داستان متفاوت دارن – از نوع ماگما تا جنس سنگ و حتی آرایش صفحات زیرشون. یعنی اینجوری نیست که همهشون به هم وصل باشن یا یکجور فوران کنن.
یه تصور اشتباه هم بین مردم رایجه: فکر میکنن اگه یه آتشفشان تو ژاپن فوران کنه، مثلاً شیلی هم باید منفجر شه! دانشمندها میگن این اصلاً درست نیست و اونها به هم پیوند مستقیمی ندارن – هرکدوم ماجرای خودش رو داره.
در عوض، حلقه آتش مثل یه آزمایشگاه طبیعی خیلی بزرگه برای بررسی انواع مختلف فوران آتشفشانی و زلزلهها! مثلاً از سال ۱۹۶۰ به این طرف، دو سوم آتشفشانهای دنیا که فوران کردن، تو همین منطقه بودن. یعنی اینجا بهشت آتشفشانشناسهاست! بعضی از آتشفشانها هم خیلی آروم و steady فوران میکنن، بعضیها هم ناگهانی و با قدرت زیاد. تحقیق تو این منطقه باعث میشه بفهمیم چی باعث تفاوت این رفتارهاست.
تازه رنگارنگی و پیچیدگی این منطقه باعث شده هر نوع تعاملی بین صفحات تکتونیکی وجود داشته باشه؛ یعنی برای هر مدل زلزله و فوران میشه یه نمونه پیدا کرد و ازش درس گرفت.
حالا اهمیت این مطالعات چیه؟ با دونستن بهتر و بیشتر در مورد چگونگی تشکیل و فوران آتشفشانها، پیشبینی خطرها دقیقتر میشه. دانشمندها تخمین زدن که حدود ۸۰۰ میلیون نفر – یعنی تقریباً ۱۰ درصد مردم دنیا – تو فاصله کمتر از ۱۰۰ کیلومتری یه آتشفشان فعال زندگی میکنن! یه فوران بزرگ نزدیک یه شهر میتونه زندگی میلیونها نفر رو تحت تاثیر قرار بده.
علاوه بر اینها، زلزله و سونامی هم کلی نگرانی دارن. برای همینه که محققها روی دادههای زلزلههای حلقه آتش کار میکنن تا سیستمهای هشدار سریع و ابزارهای پیشبینی بسازن و شاید بتونیم جلوی تلفات رو تا حدی بگیریم.
در نهایت، همه اینها باعث شده حلقه آتش یه جورایی قلب پر ماجرای زمینشناسی دنیا باشه؛ هم کلی سوژه برا تحقیق داره، هم بیرحمیهاش تا الان زندگیِ کلی آدم رو عوض کرده!
پس اگه دفعه بعد دیدی اسمی از حلقه آتش اومد، بدون داری درباره یکی از فعالترین و هیجانانگیزترین نقاط زمین حرف میزنی – و حالا بهتر میدونی چی توش میگذره!
منبع: +
