خب بذارید مستقیم براتون توضیح بدم؛ این روزا بحث مصرف برق هوش مصنوعی خیلی داغ شده. هوش مصنوعی یا همون AI، داره روز به روز از نظر قدرت و اندازه رشد میکنه و دهن دنیا رو سرویس کرده! همین باعث شده دانشمندها و مهندسها دیگه فقط به این فکر نکنن که چطور AI رو آموزش بدن، بلکه کلاً سوال شده که: «کجا باید این سیستمها رو راه بندازیم؟»
حالا گوگل اومده یه ایده زده به اسم “Project Suncatcher”. قضیه چیه؟ بیاید یه کم ژانگولر بازی دربیاریم و دیتاسنترها رو (یعنی جایی که کلی سرور و کامپیوتر برای پردازش دیتا جمع شدن)، بفرستیم تو فضا! یعنی ماهوارههایی که تو مدار زمین میگردن، مجهز به چیپهای مخصوص و با برق خورشیدی کار کنن.
حرف اینه که تو مدارهایی مثل مدار پایین زمین یا مدارهای موسوم به sun-synchronous (یعنی مدارهایی که همیشه طرف خورشید هستن)، پنلهای خورشیدی میتونن تقریباً بیوقفه کار کنن و خبری از چرخه شب و روز یا هوای زمین و قطع برق نیست. خنک کردن سرورها رو هم میتونن با تابش گرما به خود فضا انجام بدن، نه با آب و سیستمهای خنککنندهای که رو زمین نیاز داریم.
ولی چرا اصلاً به این فکر افتادن؟
واقعیت اینه که همین الان مراکز داده دارن یه تیکه درست و حسابی از برق دنیا رو میخورن! تو سال ۲۰۲۴ تخمین زدن مجموع مراکز داده تو دنیا حدود ۴۱۵ تراوات ساعت برق مصرف میکنن؛ یعنی تقریباً ۱.۵ درصد کل برق دنیا! پیشبینی کردن که این عدد تا ۲۰۳۰ شاید بیشتر از دو برابر بشه، چون حجم کارهای هوش مصنوعی سر به فلک میزنه. تازه تو بعضی ایالتهای آمریکا خودشون رو برای این آماده میکنن که دیتاسنترها تا سال ۲۰۲۸ چیزی بین ۶.۷ تا ۱۲ درصد کل مصرف برق رو بچهمثبتانه بالا بکشن! خیلی از مدیران برقی هم هشدار دادن که با این حجم رشد، دیگه شبکه برق زمین جوابگو نیست، مگر اینکه کلی نیروگاه جدید بسازیم!
حالا مثلاً یکی مثل جو مورگان که مدیر فنی یه شرکت بزرگ دیتاسنتره، میگه: «سال ۲۰۲۶ بیخیال، خبری از دیتاسنتر تو فضا نیست! شاید یکی از اون میلیاردرای فضایی یه کار سمبلیک کنه، ولی واقعاً چرا باید این کار رو کرد؟»
مورگان میگه تو این صنعت زیاد دنبال کولینگهای عجیب غریب رفتن؛ مثلاً گذاشتن سرورها تو روغن معدنی یا حتی ساخت دیتاسنتر زیر آب! ولی تهش هر بار دیدن عملیش دردسرش بیشتر از فایدهشه، چون قطعات باید مدام عوض و بهروزرسانی بشه. روی زمین هی قطعات رو مثل لباس زیر عوض میکنی! تو فضا، هر تعمیر مثل یه ماموریت فضایی گرون درمیاد. تازه مشکل تاخیر ارتباطی (Latency) اصلاً شوخیبردار نیست. بیشتر کارهای AI نیاز به ارتباط فوق سریع دارن، چه توی یک دیتاسنتر چه بین دیتاسنترها. حتی اگه گوگل بگه با لیزر میشه ماهوارهها رو به هم وصل کرد، ولی هنوز قوانین فیزیک عشقش شوخی نداره، یه تاخیری همیشه خواهی داشت!
آقا مورگان میگه: «سرور بذاریم فضا فقط به درد مشتریایی میخوره که خودشون هم اون بالا باشن!» اما بعضیا مثل پاول کاستک (یه مهندس خفن از ieee؛ یعنی یه انجمن معروف مهندسین برق و الکترونیک) میگه: به خاطر گرونی ساخت دیتاسنتر روی زمین، ایده ساختش تو فضا یا حتی ماه، یه جورایی داره جدی میشه. میگه مثلاً همیشه انرژی خورشیدی داری و لازم نیست از آب برای خنک کردن استفاده کنی. از نظر فیزیکی و ترمودینامیکی ایده درستیه، چون یکی از بدبختیهای اصلی دیتاسنترها، مدیریت گرما و کمبود آب و ظرفیت شبکه و مخالفتهای زیستمحیطی محلیه.
جالبه بدونید این بحث فقط محدود به انرژی و آب نیست! مثلاً مردم دور دیتاسنتر Colossus شرکت xAI (یه پروژه عجیب از ایلان ماسک)، از بوی بد و آلودگی هوای محلشون و مشکلات تنفسی گلایه کردن. تو ایالتهای دیگه هم کلی مردم به بهونه سلامت یا آسیب به طبیعت عیله این پروژههای بزرگ مخالفت کردن.
اما خوب، فضا هم دردسرای خاص خودش رو داره. مثلاً چیپهای پردازشگر یا همون Processor ها که رو زمین کار میکنن، اصلاً معلوم نیست تو فضا یا مثلاً رو ماه بتونن در برابر تشعشعات و طوفانهای خورشیدی دووم بیارن یا نه!
خود گوگل داره تستهایی انجام میده روی TPUهاش (یعنی چیپهایی مخصوص هوش مصنوعی)، ببینه این قطعات در برابر اشعه فضا چقدر تاب میارن و اگه بخوان شبکهای از ماهوارهها رو کنار هم قرار بدن، اصلاً میتونن اون سرعت و پهنای باند مورد نیاز رو فراهم کنن یا نه. همه اینا هنوز تو مرحله آزمون و خطاست و تا عملیاتی شدنش سالها فاصله داریم.
ولی راستش بعضیا کلاً فلسفه دیگهای دارن. مثلاً کریستف بوسکیون (عضو گروه ماهنشینان و کارشناس فناوری فضایی)، میگه آیندهای که قرار انسان دائم روی ماه باشه، واقعاً به یه زیرساخت دیتا برای صنایع و اقتصاد ماه نیاز داره! یعنی این پروژهها به درد پردازش دیتا تو خود ماه یا فضای بین زمین و ماه میخورن، نه اینکه فعلاً جایگزین مراکز داده زمینی بشن. اونجا هم مدیریت انرژی خیلی مهمه؛ احتمالاً ترکیبی از خورشیدی و هستهای و باتری و… لازمه.
تازه جدای مهندسی، کلی چالش تو حوزه قوانین بینالمللی و مدیریت دادهها تو فضا وجود داره. یه نکته خفن اینه که شاید پردازش دیتاهایی که نیاز به ارتباط لحظهای ندارن، کلاً بره تو فضا و از دوش زمین برداشته بشه! حتی بعضیا فکر میکنن فضا و ماه میتونن یه نسخه بکآپ از کل دادههای تمدن انسانی باشن.
در مجموع، برای الان ایده دیتاسنتر تو فضا بیشتر در حد تحقیق و رویاست و کمتر کسی فکر میکنه تا چند سال آینده واقعاً عملی بشه. ولی با سرعت رشد هوش مصنوعی و کمبود انرژی روی زمین، کی میدونه؟ شاید یه روز جدی جدی سرورها رو بار زدیم فرستادیم فضا… فعلاً باید دید دعوای دانشمندها به کدوم سمت میره!
منبع: +
