اگه فکر میکنی فقط ماهواره و ربات داریم روانه فضا میکنیم، باید بگم سخت در اشتباهی! توی این چند دههی اخیر، آدما یه عالمه چیز عجیب و باحال (و بعضی وقتا احساسی) رو هم همراه با فضانوردها و سفینههامون فرستادیم اون بالا، که خیلیهاشون هرگز برنمیگردن روی زمین. اینا علاوه بر ماهوارهها و تجهیزات علمی و تکنولوژی، یه جوری داستان و فرهنگ و یادگاری ما آدما رو هم به دل فضا میبرن.
یه کم جلو عقب بریم. همین اول کاری بدون، آدما از وقتی فضا رو کشف کردن (یعنی همون از دوران اسپوتنیک ۱ که اولین ماهواره بود و ۱۹۵۷ پرتاب شد)، هزاران مأموریت مختلف داشتن. بعضیاشون واسه مخابرات و هواشناسی بودن، بعضی دیگه واسه کشف نقاط دوردست منظومه شمسی و حتی فراتر. و البته کلی مأموریت سرنشیندار هم داشتیم، مثل رفتن به ایستگاه فضایی بینالمللی یا ماموریتهای تاریخی آپولو به ماه.
ولی همه اینا فقط ماجراهای علمی و فضایی خشک نیست! بعضی وقتا همراه این مأموریتا، تیکههایی از زمین، فرهنگ، ذهنیات یا یادگاریهای خاصی از مردم هم میرفتن فضا. میخوام چند تا نمونه جالب رو برات تعریف کنم که کلی پیچ و خم دارن و نشون میدن آدما چقدر عاشق موندگار کردن خودشون توی تاریخ و حتی کُرههای دیگهان!
یه نمونه خیلی باحال از یادگاریهای فضایی، یادبودهایی هستن که ماموریتهای مهم با خودشون میبردن. مثلا آپولو ۱۷ (که سال ۱۹۷۲ آخرین بار فضانوردها رو به ماه رسوند) یه پلاک یادبود برد ماه که روش این جمله نوشته شده بود: «اینجا انسان، اولین اکتشافات خودش در ماه رو به پایان رسوند. دسامبر ۱۹۷۲. امید که روح صلحی که باهاش اومدیم، تو زندگی همه مردم دنیا بازتاب داشته باشه.» کنار این، اسامی فضانوردها (یوجین سرنان، رونالد ایوانز و هریسون اشمیت) و حتی امضای رییسجمهور وقت یعنی ریچارد نیکسون هم بود! یعنی عملاً این پلاک مثل یه نشانه مهم تو تاریخ فضا مونده، نشوندهنده شروع و پایان رقابت فضایی.
حالا از آپولو بیایم جلوتر. میخواستم یه حکایت جالب بگم از ایلان ماسک و شوخی معروفش با ماشین تسلا! سال ۲۰۱۸ اسپیسایکس (شرکت ایلان ماسک) واسه تست اولین پرتاب فالکون هوی (که اون موقع قویترین راکت جهان بود) یه کار خاص کرد: گذاشت یه تسلا رودستر قرمز رنگ خودش رو (ساخت ۲۰۱۰)، همراه با یه آدمک فضانورد به اسم “استارمن” (Starman) پشت فرمون، توی فضا پرتاب کرد! ماشین رفت تو مداری که تا دور مریخ هم میرسه و عملاً شد اولین ماشین تولیدی واقعی که جاییش تو فضاست.
یادته تو کارتونها یا فیلمها، بعضیا دوست داشتن ماشینشون رو تو فضا رانندگی کنن؟ این دقیقاً همونه! جالب اینجاست که این ماشین همینجوری تو منظومه شمسی میچرخه و پیشبینی کردن میلیونها سال همین روال رو خواهد داشت… البته به مرور، تشعشعات فضایی و ذرات ریز و این چیزا نابودش میکنن، ولی تا اون موقع شاید یه تمدن باهوش دیگه پیداش کنه!
خُب، حالا حرف از زبان و فرهنگ شد، بذار یه پروژه جالب دیگه رو هم مرور کنیم: “دیسک حافظه یونسکو”. این پروژه، با همکاری یونسکو (همون سازمان جهانی آموزش و علم و فرهنگ)، و دو تا شرکت خصوصی (Barrelhand و ispace)، یه دیسک فلزی خیلی خاص رو به ماه فرستادن—که روش به صورت نانو اونقدر ریز، متنهایی به ۲۷۵ زبان زنده دنیا حک شده. این پروژه مخصوص دهه بینالمللی زبانهای بومی (۲۰۲۲ تا ۲۰۳۲) بود و دادههای زبانی از ۱۲۷ کشور رو هم همراهش گذاشتن. قرار شد پیام یونسکو هم به شکل شعار ماندگارش به همه این زبانها ترجمه شه: «از اونجایی که جنگها در ذهن انسانها آغاز میشن، دفاع از صلح رو هم باید در ذهن مردان و زنان بنا کرد.»
نکته باحال: کنار متنها، روی دیسک تعداد زیادی کتاب، نقاشی و نماد فرهنگی هم کندهکاری شده که عملاً یه جور بایگانی دائمی فرهنگ انسانیه. اولین نسخه این دیسک سال ۲۰۲۵ همراه سفینهی ژاپنی Hakuto-R به ماه رفت، ولی متاسفانه سفینه درست فرود نیومد و افتاد رو پهلو! اما دیسک سر جاش موند. دو مدل جدیدتر دیسک هم قراره به زودی برسن به ماه – شاید این یکی دیگه وایسه روش.
(یه توضیح: یونسکو یه نهاد وابسته به سازمان ملله که هدفش ترویج آموزش، علم و فرهنگ جهانیه.)
حالا برگردیم سر عجیبترین چیزی که تا الان به فضا ارسال شده: باقیموندههای بدن آدما! آره درست خوندی—جسد یا بهتر بگم خاکستر باقیمونده آدمهایی که وصیت کردن یا تصمیم گرفتن جاودانه تو فضا بمونن. این پروسه رو به انگلیسی میگن Space Burial یا خاکسپاری فضایی؛ یعنی خاکستر جسد رو میذارن توی محفظه کوچیک و همراه سفینه میفرستن فضا، تا بهقول معروف «دفن ستارهای» بشه.
مثلاً ماموریت معروف نیو هورایزنز (New Horizons) که رفت سمت پلوتو و فراتر، خاکستر کِلاید تامبا رو هم با خودش برد. (تامبا کسی بود که پلوتو رو کشف کرد!) سفینه سال ۲۰۱۵ از کنار پلوتو گذشت و الان هم داره از کمربند کوئیپر رد میشه و تهش میره جمع دوستان قدیمی مثل ویجر ۱ و ۲ و پایونیر ۱۰ و ۱۱ در فضای بینستارهای! عملاً این آقای تامبا صاحب طولانیترین سفر پس از مرگ تو کل تاریخه.
ولی فقط این نیست. چند نفر از عوامل و بازیگرای مجموعه معروف استار ترک (Star Trek) هم خاکسترشون رو فرستادن فضا—مثل ژن رادنبری (خالق استار ترک)، همسرش، و حتی جیمز دوهان (همون مهندس معروف «اسکاتی») که خاکسترش رو مخفیانه بردن ایستگاه فضایی بینالمللی! یه شرکت تجاری هم سال ۱۹۹۷ راه افتاد به اسم Celestis (سلیستیس)، که تخصصش همین دفنهای فضاییه. واگرچه معمولاً مقدار کمی از خاکستر رو حمل میکنن، ولی خب واسه علاقهمندا خودش افتخاریه!
حتی خاکستر یک سری چهرههای علمی شناختهشده مثل تیموتی لیری (دانشمند روانشناس)، جرارد اونیل (فعال فضایی) و برنارد کوتر (مهندس ناسا) هم راهی فضا شده. مثلاً برای بزرگداشت برنارد کوتر، خاکسترش رو روی اولین تست سپر حرارتی بادی ناسا گذاشتن و سال ۲۰۲۲ همراه ماموریت LOFTID با راکت اطلس وی پرتاب کردن.
(یه توضیح دوستانه: سپر حرارتی بادی، یا همان inflatable heat shield، یه فناوری جدیده برای حفاظت از سفینه موقع ورود به جو. تخم مرغ پلاستیکی غولپیکر که بادش میکنن و جلوی سوختن سفینه رو میگیره!)
خلاصه داستان اینه که آدما فقط ماهواره یا وسایل علمی واسه فضا نمیفرستن. فرهنگ، آثار هنری، زبان، خاطره آدمای خاص، و حتی خاکستر عزیزان همسفریهای خاصی شدن واسه کشفهای بزرگ فضا! شاید یه روزی بعدها نسلهای آینده یا حتی موجودات فضایی باهوش، این یادگاریها رو پیدا کنن و بفهمن که یه زمانی یه تمدنی بود که نه فقط دنبال علم، بلکه دنبال حفظ فرهنگ و صلح هم بوده… و کی میدونه شاید این شروع یه گفتگوی کیهانی باشه!
منبع: +
