تا حالا اون هالههای قشنگ دور ماه یا لکههای نورانی کنار خورشید رو دیدی؟ تو فارسی بهش میگن “هاله خورشیدی”، ولی انگلیسیها بهش میگن sun dog. حالا یه خبر باحال بگم: طبق تحقیقات جدید، این پدیدهها فقط مخصوص زمین نیستن و توی سیارات خیلی دور هم ممکنه اتفاق بیفتن!
یک تیم از دانشمندای دانشگاه کورنل که کلی سرشون به فضا گرمه، تو مطالعهای تازه که تو مجله معروف Astrophysical Journal Letters چاپ شده، گفتن سیارهای به اسم WASP-17b احتمالاً تو آسمونش همچین نمایش نوری شگفتانگیزی داره. اگه تاحالا درباره WASP-17b چیزی نشنیدی، اینم بدون که این یه سیاره عظیمه و گازی هست که بهش میگن “مشتری داغ” — یعنی سیارهای بزرگ شبیه مشتری خودمون، ولی کلی به ستارهش نزدیکتره و حرارتش هم بالاس. این سیاره چیزی حدود ۱۳۰۰ سال نوری از ما فاصله داره!
حالا چرا آسمون این سیاره باید اینقدر باحال باشه؟ چون تو اتمسفر بالاییاش، دانشمندا احتمال میدن ذرات ریز کوارتز (Quartz یعنی همون مادهای که توی شن و جواهرات زیاد هست) معلق باشن. سایز این کریستالهای ریز انقدر کچیکه که ۱۰ هزار تاشون عرض یه تار موی سر رو میگیرن! بادهای وحشی و فوقالعاده سریعش — که سرعتشون میتونه به ۱۶ هزار کیلومتر بر ساعت (ده هزار مایل بر ساعت!) برسه — این کریستالها رو مثل قایقهای کوچیک مرتب میکنه. درست مثل همون حالتی که تو جو زمین کریستالهای یخی بر اثر باد میچرخن و هاله و لکههای نوری ایجاد میکنن.
این قضیه به یه مفهوم جالب به اسم «همراستایی مکانیکی» برمیگرده — یعنی ذرات وقتی تو یه جریان شدید قرار بگیرن، همهشون تو یه جهت ردیف میشن. اولین بار تو سال ۱۹۵۲ یه ستارهشناس به اسم Tommy Gold این ایده رو مطرح کرد که ذرات گرد و غبار تو فضا احتمالاً با جریان گازها همراستا میشن. هرچند امروزه برا فهم گرد و غبار کیهانی نظریههای جدیدتری اومده، ولی گروه کورنل میگن این ایده هنوزم برای شرایط افراطی مثل جو سیارات ناشناخته جواب میده.
خب، عکس مستقیم از همچین پدیدههایی تو WASP-17b نداریم — خیلی دوره و دوربینها زورشون نمیرسه. اما ابزار فوقالعادهای به اسم تلسکوپ فضایی جیمز وب (JWST یعنی James Webb Space Telescope، پیشرفتهترین تلسکوپ مادون قرمز فعلی که کل دنیا روش حساب باز کرده) اخیراً به کمک دانشمندا اومده. تیم خانم/Nikole Lewis و آقای Elijah Mullens، که این تحقیق رو هدایت کردن، پارسال با جیمز وب سرنخهایی از حضور همین کریستالهای کوارتز توی ابرهای مرتفع WASP-17b پیدا کردن! حتی خودشون هم تعجب کرده بودن. Lewis گفته بود: “اصلاً انتظار نداشتیم تو یه مشتری داغ کریستال کوارتز ببینیم!”
بعدش دانشمندها مدلسازی کردن تا بفهمن انواع مختلف کریستالها (مثل کوارتز، انستاتیت و فورستریت — که همهشون مواد معدنی فضاپیمایی طورن!) چطور نور رو بازتاب یا عبور میدن. فهمیدن حتی اگه ذرات فقط یه کم جاشون عوض شه یا همراستایشون تغییر کنه، سیگنالهای دریافتی جیمز وب کلی فرق میکنه و این یعنی میشه رد پاشون رو تو دادهها پیدا کرد.
نکته جالب اینجاست که حتی اگه بادها نتونن همه ذرات رو دقیق تو یه خط بچینن، باز هم احتمالاً کریستالها میتونن راستای عمودی بگیرن یا با میدونهای الکتریکی هم تأثیر بگیرن. این خودش باعث میشه بازتاب نور ستارهش کاملاً خاص و براق به نظر بیان.
شاید با خودت بگی خب این صحنهها به جز قشنگی چه فایدهای دارن؟ Mullens میگه تحلیل همین پدیدهها بهمون کلی اطلاعات درباره خصلت و رفتار کریستالها تو جو سیارات دور میده و یه عالمه سرنخ برای آینده!
خلاصه، سال آینده هم Mullens برنامه داره با تیمش تو یه پروژه جدید دوباره با جیمز وب، مدلسازی و بررسی این همراستایی ذرات تو جو WASP-17b رو جدیتر دنبال کنه. اگه همه چی خوب پیش بره، روزی میرسه که دانشمندا بتونن جزئیات قشنگ و عجیبی از این آسمونهای فراخورشیدی رو بفهمن و یه عالم سوپرایز جدید کشف کنن.
راستی، اگه دنبال اینجور اخبار فضایی هستی و برات جذابه بدونی مثلاً بعضی سیارات باعث میشن ستارهشون هی منفجر بشه یا برخی سیارات زمینمانند اونقدرها هم رایج نیستن، یا حتی ماجرای سیارات بزرگ و اسرارآمیز که تو دردسرهای نزدیک شدن به ستارهشون گیر افتادن رو بدونی، این حوزه کلی سوژه باحال برایت داره!
منبع: +
