راستش همه ما یه جورایی عاشق ماهیتابه و قابلمههای نچسب هستیم؛ اینکه راحت بتونیم تخممرغ نیمرو درست کنیم و لازم نباشه آخرش نیمساعت بساییم تا غذای چسبیده رو جدا کنیم، واقعاً عالیه! بیشتر این روکشهای نچسب که این همه دوستشون داریم، از موادی به اسم تفلون یا همون PFAS ساخته شدن. (اینو یادت باشه: PFAS یعنی یه خانواده از مواد شیمیایی که بهشون میگن “مادههای همیشگی” چون تو طبیعت تجزیه نمیشن و هر چی بگذره، هی بیشتر جمع میشن تو بدن ما و محیط زیست. همین باعث میشه خطرناکشون کنه.)
حالا مشکل چیه؟ خب، همین PFASها خفن هستن برای نچسب کردن و ضد آب و ضد چربی کردن همهچی — از ظروف و لباسهای ضدلک گرفته تا بستهبندی مواد غذایی. ولی مشکلشون اینه که خیلی دیر تجزیه میشن و وقتی وارد بدن انسان یا محیط زیست بشن، دَمدستی خلاص نمیشن ازشون و خطرهای زیادی واسه سلامتی و طبیعت دارن.
اینجاست که گروهی از محققای دانشگاه تورنتو یه حرکت جالب زدن! اومدن یه روکش جدید ساختن که هم خاصیت نچسب بودنش تقریباً به خوبی همین PFASهاست، اما ریسک خیلی کمتری داره.
پایهی این ماده جدید یه چیزی به اسم PDMS یا همون سیلیکونه. (PDMS همون سیلیکونه که معمولاً برای خیلی چیزها حتی لوازم پزشکی و ایمپلنت بدن استفاده میشه چون واقعاً با بدن سازگاره و ضرری نداره.) اما خب سیلیکون خالی زورش به چربی نمیرسه و مثل PFAS روغن یا گریس رو دفع نمیکنه.
حالا جالبش اینجاست که یکی از دانشجوهای دکتری به اسم ساموئل او، یه ایده خلاقانه زد به ذهنش! اومد یه روشی درست کرد به اسم “nanoscale fletching”. (دقت کن: نانواسکیل یعنی سختمون رو در ابعاد خیلی خیلی ریز، مثل مقیاس نانو، درست کردند. Fletching هم به پرهای انتهای تیر و کمان میگن که باعث میشه تیر صاف حرکت کنه، اینجا منظورش اینه که ذرههای سیلیکون رو مثل پرِ کوچک چسبوندن به سطح.) در واقع چه کار کردن؟
اومدن زنجیرههای کوتاه سیلیکون رو مثل برس (موهای برس رو تصور کن) به پایهای از سیلیکون وصل کردن. واسه اینکه چربی رو بهتر دفع کنه، یک نسخه خیلی خیلی کوتاه از مولکول PFAS رو (که فقط یک اتم کربن با سه تا اتم فلوئور داره) به نوک این زنجیرهها اضافه کردن. یعنی حتی اگه بخوای توی دنیای نانو اندازهشون کنی، ظاهرش مثل دسته پرهای پشت تیر میشه! برای همین بهش میگن nanoscale fletching.
وقتی اومدن این روکش رو تست کردن (مثلاً پارچه رو با روغن امتحان کردن)، امتیاز 6 از 6 توی یه مقیاس استاندارد گرفتن که توسط انجمن شیمیدانان و رنگبازان پارچه آمریکا استفاده میشه. یعنی دقیقاً همون کاری که روکشهای تجاری PFAS انجام میدن، با این ترکیب جدید هم انجام میشه!
اینجا یه موضوع مهم دیگه هم هست. این تیم فقط از کوتاهترین نوع PFAS استفاده کردن، که بر اساس مطالعات و حتی مقررات جدید، این نوع کوتاه PFAS خیلی کمتر تو بدن جمع میشه و ضررش کمتره. اصولاً داره رو PFASهای زنجیرهبلند تمرکز میشه که ممنوع بشن و این PFAS کوتاه هنوز مجاز و نسبتاً بیضرره.
خلاصه اینکه این ماده ترکیبی جدید تقریباً همون کارایی PFASهای قدیمی رو داره، اما با ریسک خیلی کمتر. برنامهشون چیه؟ میخوان با کارخانهها همکاری کنن و این ماده رو توسعه بدن و به بازار بیارن. البته تحقیقهاشون هنوز ادامه داره، چون هدف نهاییشون اینه که یه روکش پیدا کنن که از تفلون هم بهتر باشه ولی اصلاً PFAS نداشته باشه. البته هنوز به اون مرحله نرسیدن، اما خودشون میگن این اختراع یه قدم خیلی مهم تو مسیر درسته.
اگه دوست داری دقیقتر بخونی، این تحقیقشون رو هم توی مجله Nature Communications منتشر کردن (این مجله علمی خیلی معروفیه که کلی پژوهش خفن رو چاپ میکنه).
در کل، شاید تو آینده نهچندان دور بتونیم نچسب بودن قابلمه رو تجربه کنیم، بدون اینکه نگران مواد سمی باشیم که سالها تو بدن و محیط میمونن! همینجاست که علم به درد زندگی روزمرهمون میخوره، نه؟
منبع: +
