حتماً تا حالا شنیدی بعضیا میگن کوررنگ هستن. یعنی مثلاً فرق رنگ قرمز و سبز رو درست نمیتونن تشخیص بدن یا بعضی طیفهای دیگه رو براشون قاطی میشه. جالبه بدونی حدود ۳۰۰ میلیون نفر توی دنیا کوررنگ هستن! اما چیزی که خیلی باحاله اینه که بیشترشون مرد هستن، نه زن.
طبق آماری که “کلینیک کلیولند” داده، حدود ۱ نفر از هر ۱۲ مرد کوررنگه. اما بین خانمها این نسبت میشه ۱ نفر توی هر ۲۰۰ نفر! یعنی تقریباً کوررنگی بین مردها ۱۶ برابر بیشتره. حالا چرا اینطوریه؟ بیا باهم یه کم علمیتر ولی باز هم دوستانه نگاه کنیم.
چرا اصلاً کوررنگی پیش میاد؟
ما توی چشممون یه سلولهایی داریم به اسم «مخروطیها» یا همون cone cells. این سلولها کارشون اینه که نور و رنگ رو برامون تشخیص بدن. سه مدل اصلی از این مخروطیها هست: یکی برای رنگ قرمز، یکی برای سبز و یکی هم برای آبی. هرکدومشون به یه موج خاص از نور حساسن و باعث میشن ما دنیا رو رنگی ببینیم. مثلاً wavelength یعنی طول موج نور که هر رنگی طول موج مخصوص خودش رو داره.
وقتی کوررنگی پیش میاد که یکی یا بیشتر از این مخروطیها خوب کار نکنن یا کلاً وجود نداشته باشن. بیشترین مدل کوررنگی هم مدل قرمز-سبزه، که یعنی فرد نمیتونه به خوبی بین قرمز و سبز فرق بذاره. مدل دیگهاش مثلاً آبی-زرده، اما این یکی خیلی کمتر دیده میشه. یه نوع خیلی نادر هم هست که بهش میگن “کوررنگی کامل” یا complete color vision deficiency، یعنی فرد اصلاً هیچ رنگی نمیبینه و همه چیز خاکستریه! این یکی از هر ۳۰ هزار نفر یه نفر رو میگیره، خیلی کم پیش میاد.
حالا برگردیم سر اصل سوال: چرا مردها بیشتر کوررنگ میشن؟
جوابش توی ژنتیک قایم شده. بیشتر کوررنگیها ژنتیکی هستن و به یه ویژگی به اسم ژن مغلوب (recessive genetic trait یعنی ژنی که اگر فقط یکی باشه خودش رو نشون نمیده) روی کروموزوم X وابستهان. کروموزوم رو میتونی بهش مثل دفتر دستورالعمل بدن نگاه کنی که ژنها توش نوشته شدن.
حالا مردها یه کروموزوم X دارن (که از مامانشون به ارث میبرن) و یه دونه Y (که از بابا میگیرن). ژنهایی که مسئول ساخت اون مخروطیهای حساس به نور هستن، فقط و فقط روی کروموزوم X نوشته شدن.
حالا فرض کن ژن مخروطی روی کروموزوم X مرده معیوبه. چون تنها یه X داره، پس همون یکی هم که معیوبه، دیگه نمیتونه برایش جبران بشه؛ و کوررنگ میشه! اما خانمها دو تا کروموزوم X دارن، یکی از مامان و یکی از بابا. اگر یکی از Xها معیوب باشه، اون یکی معمولاً سالمه و جبرانش میکنه. بهخاطر همین، خانمها خیلی خیلی کمتر کوررنگ میشن. البته ممکنه ژن معیوب رو به بچههاشون بدن، حتی اگه خودشون کوررنگ نباشن.
اگه خانمی کوررنگ بشه، معمولاً موضوع ژنتیک نیست و ممکنه دلیل دیگهای داشته باشه؛ مثلاً عصب بیناییش دچار التهاب بشه، یا کاتاراکت (یعنی آب مروارید)، یا بیماریهایی مثل گلوکوم (که میشه آب سیاه چشم). اینها هم میتونه باعث بشه خانمها در سنهای بالاتر کوررنگی بگیرن، ولی مدل وراثتیش همچنان تو مردها شایعتره.
الان درمان قطعی و دمدستی برای کوررنگی وجود نداره، ولی دانشمندها دارن روی ژندرمانی (gene therapy یعنی عملی که توش ژن سالم به بدن اضافه میکنن تا مشکل برطرف بشه) آزمایش میکنن. مثلاً یه ویروس بیآزار رو حامل ژن سالم مخروطی میکنن و میفرستن توی چشم تا شاید کوررنگی درست بشه. تا اینجا توی حیوانات جواب داده و دید رنگیشونو برگردوندن! تستهای اولیه روی آدم هم داره انجام میشه ولی هنوز قطعیت نداره.
پس خلاصهاش: کوررنگی بیشتر برای مرداست چون ژنش رو کروموزوم Xه و مردها فقط یکی دارن، اما خانمها دو تا دارن و شانس این که هر دو معیوب باشه خیلی کمه. و فعلاً فقط میتونیم برای اونایی که کوررنگ هستن آرزوی تکنولوژی بهتر و عینک رنگی خوب کنیم! 😉
پن: این مطلب صرفاً برای دونستن بود و اگر نگرانی پزشکی داری، حتماً با یه دکتر چشم مشورت کن!
منبع: +
