چرا سرطان قلب اینقدر کم پیش میاد؟ قضیه چیه؟

اگه دور و برت رو نگاه کنی، احتمالاً یکی رو می‌شناسی که گرفتار سرطان شده یا حداقل یه داستانی درباره‌ش شنیدی. سرطان همون بیماری معروفیه که توش سلول‌ها بی‌مزه و بی‌قانون شروع می‌کنن بدون کنترل تقسیم بشن و می‌تونن کلی آدم رو مریض کنن—حتی شدید.

ولی یه نکته باحال اینه که سرطان می‌تونه تو هر جای بدن ظاهر شه، چون همه اعضا و بافت‌های بدن از میلیاردها یا حتی تریلیاردها سلول ساخته شدن. اما جالبه بدونی بعضی جاهای بدن هستن که تقریباً هیچ وقت به سرطان مبتلا نمیشن—مثل قلب! تحقیقات نشون دادن فقط ۳ نفر از هر ۱۰ هزار نفر ممکنه به سرطان قلب دچار بشن. حالا اینو مقایسه کن با سرطان سینه که ۱ نفر از هر ۲۰ زن احتمال داره بهش مبتلا شه! یعنی سرطان‌قلب اصلًا شوخی نداره، خیلی کم پیش میاد.

خب، چرا اینطوریه؟ چرا قلب انقدر باحاله که تقریباً بدست سرطان نمیفته؟

بیام برات توضیح بدم…

اول باید بدونی “سرطان چیجوری شروع میشه؟”
سلول‌های بدن ما همیشه دارن خودشون رو تکثیر می‌کنن، مثلاً واسه رشد، جایگزینی سلولای کهنه یا تعمیر بافت آسیب‌دیده. اسم این فرایند هم هست تقسیم سلولی (cell division)، که یعنی یه سلول دوتا میشه. هر نوع سلول بسته به کارش و سن آدم، سرعت تقسیم‌ش متفاوته. مثلاً جنین انسان که داره رشد می‌کنه، سلولاش توی فقط سه روز چهار بار تقسیم میشن—خیلی سریع! یا مثلاً پوست و مو و ناخن مرتباً سلولاشون جایگزین میشن، چون همیشه در حال آسیب دیدن یا رشدن.

جالب اینجاست استخوان‌ها هم هر ده سال یه بار کاملاً نو میشن، یعنی سلولاشون تعویض میشه!

حالا یه نکته مهم: تقسیم سلولی تو بدن ما دقیقاً کنترل میشه. یعنی حالت “چراغ قرمز” و “سبز” داره و کلی ایست بازرسی (molecular checkpoints) هست تا مطمئن شن همه چیز درسته. این گلوگاه‌ها، مطمئن میشن ژن‌ها درست کپی بشن.

ولی گاهی تو همین حین، مشکلات پیش میاد. مثلاً DNA به خاطر مواد شیمیایی، نور فرابنفش (ultraviolet light—همون یه مدل نور که تو آفتاب هست و به پوست آسیب می‌زنه)، یا پرتوهای مخرب آسیب می‌بینه. اینجاست که ممکنه جهش (mutation) اتفاق بیفته. جهش یعنی تغییر یا خراب شدن یه تیکه از ژن‌ها که می‌تونن باعث بیماری بشن. اگه این جهش‌ها به جاهایی که تقسیم سلول رو کنترل می‌کنن آسیب بزنن، دیگه کنترل از دست میره و سرطان به وجود میاد.

اما حالا برسیم به قلب…

چرا قلب تقریباً در برابر سرطان ایمن شده؟

قلب اولین عضویه که وقتی جنین شکل می‌گیره، کارش رو شروع می‌کنه. ولی یه نکته طلایی داره: سلول‌های قلب بعد از به دنیا اومدن خیلی کم تقسیم میشن. اینجوری بگم، سرعت تقسیم سلولای قلب بعد از سن ۲۰ سالگی به شدت میاد پایین. حتی واقعیت اینه که تو کل عمر یه آدم معمولی، کمتر از ۵۰ درصد سلولای قلب تعویض میشن! یعنی نیمی از سلولایی که باهاش به دنیا اومدی، تا روز آخرت دارن برایت خون پمپ می‌کنن!

حالا دلیل مقاومت قلب در برابر سرطان همینجاست: چون تقسیم سلولاش خیلی کمه، دیگه فرصت کمتری برای اشتباهات ژنتیکی و جهش هست. هرچی یه سلول کمتر تقسیم شه، احتمال اون اشتباهاتی که منجر به سرطان میشن هم کمتر میشه.

قلب یه نکته دیگه هم داره: جاش دقیقاً وسط قفسه سینه است، حسابی محافظت شده! پس عواملی مثل نور آفتاب یا آلودگی‌هایی که ریه و پوست رو تهدید می‌کنن، کمتر به قلب می‌رسن. چون خیلی عمیق تو بدن قایم شده.

البته این داستان یه عیب هم داره. چون تقسیم سلول تو قلب خیلی پایینه، زمانی که قلبت آسیب می‌بینه—مثلاً حمله قلبی یا پیری—دیگه واقعاً کند و سخت خودش رو ترمیم می‌کنه. خلاصه، قلب کند در ترمیم ولی قدرتمند و ایمن؛ یه جور معامله!

ولی خب، کم پیش میاد، ولی غیرممکن نیست! سرطان قلب گاهی اوقات دیده میشه. حالا معمولاً اینجوری پیش میاد که سلولای سرطانی از یه جای دیگه میان (مثلاً پوست یا سینه یا ریه) و به قلب حمله می‌کنن. این ماجرا اسمش تو پزشکی هست “متاستاز”—یعنی وقتی سلولای سرطانی از محل اصلی‌شون راه می‌افتن و به جاهای دیگه بدن سفر می‌کنن.

البته سرطان‌هایی که واقعاً تو خود قلب شروع شن، خیلی کمیابن. اما وقتی پیش میان، ممکنه خیلی شدیدتر و خطرناک‌تر باشن.

یه تحقیق تو آمریکا که بیشتر از ۱۰۰ هزار پرونده سرطان قلب رو بررسی کرده بود، نشون داد اونایی که با عمل جراحی و شیمی‌درمانی (chemotherapy یعنی داروهایی که سلولای سرطانی رو می‌کشن) درمان شدن، بیشتر زنده موندن تا اونایی که فقط یه روش درمانی داشتن یا درمان نشدن.

مثلاً برای درمان سرطان قلب، فقط به یه پزشک نیاز نیست؛ تیم پزشکی از تخصصای مختلف وارد میشن. بعضی وقتا هم از مراقبت تسکینی (palliative care—یعنی تمرکز روی کم کردن درد و مشکلات بدون این‌که خود سرطان حتماً درمان شه) و حتی پزشکی مکمل (integrative medicine—ترکیبی از طب‌های مختلف و حتی توجه به روح و روان بیمار) استفاده می‌کنن.

از اون طرف، دانشمندا دیدن مطالعه روی سلول‌های قلب و تقسیمشون می‌تونه سرنخ‌هایی بده واسه درمان‌های آینده. مثلاً دونستن اینکه چرا قلب اینقدر کم خودش رو ترمیم می‌کنه یا چطور بعضی وقتا تقسیم سلولی‌ش کمی بیشتر میشه (مثل تو قلبای ضعیف‌شده بعد حمله قلبی) خیلی بهشون کمک می‌کنه. حتی با تکنولوژی‌های جدید مثل تبدیل سلول‌های خونی به سلول قلب، دارن مدل‌های آزمایشی درست می‌کنن تا بفهمن قلب چطور می‌تونه دوباره خودش رو بسازه—شاید یه روزی حتی بتونیم قلب رو کامل بازسازی کنیم!

خلاصه، فهمیدن اینکه چرا سرطان قلب به‌ندرت اتفاق میفته، همونقدر مهمه که بفهمیم چرا اصلًا سرطان به وجود میاد. هر دو تا جواب، آخرش به قلب آدم برمی‌گرده!

راستی، اگه تو هم یه سوال عجیب یا جالب درباره بدن داری که دوست داری یه کارشناس جواب بده، می‌تونی به راه‌هایی که پایین مقاله اصلی هست نگاه بندازی و سوالت رو بفرستی!

منبع: +