حتماً تا حالا دیدی بعضیا چقدر عاشق ورزشهای خطرناک مثل چتربازی، صخرهنوردی یا سرسرهسواری تو رودخونههای خروشانان. جالبه که خیلی وقتا این ورزشا، تجربههای سخت و حتی ترسناکی دارن ولی با این حال، این آدمها نه تنها بیخیال نمیشن، بلکه بیشتر هم معتادش میشن! سوال اینجاست: چی میشه که یه تجربه ناخوشایند، بعدش یه جور جایزه و لذت براشون پیدا میکنه؟
واسه همین سؤال، پژوهشگران اومدن یه تحقیقی راه انداختن تا بفهمن دقیقاً چه انگیزههایی تو مغز این آدمها جریان داره و چطور این ورزشها میتونن حالت اعتیاد پیدا کنن. منظور از اعتیاد اینجا هم مثل وقتی که یکی به سیگار یا قهوه عادت میکنه، نیست! اینجا اعتیاد رفتاریه؛ یعنی یه جور گرایش قوی که آدم نمیتونه راحت بیخیالش شه و مدام دنبال اون تجربه هیجان میگرده.
حالا اینجا یه ماجرای جالب داریم: تا حالا کلی ابزار واسه سنجش انگیزه (Motivation) یا سنجش اعتیاد طراحی کردن، ولی هیچکدوم شون نمیتونستن همزمان هم احساسات و هیجانات رو بسنجن و هم انگیزه و اعتیاد رو که مخصوص ورزشهای شدید و خطرناک باشه! انگار یه خلأ جدی تو این حوزه وجود داشته و واسه همین این تحقیق خیلی باحاله.
پژوهش به این صورت بوده که ۱۰۷۳ نفر از کسایی که واقعاً در ورزشهای اکستریم (Extreme Sports – یعنی همون ورزشهایی که با ریسک و هیجان بالاست مثلا بانجی جامپینگ یا موجسواری تو دریای طوفانی) فعالیت میکنن رو آوردن و با کمک علم روانسنجی (psychometrics یعنی سنجش ویژگیهای روانی با ابزار دقیق) حسابی بررسیشون کردن.
حالا واسه اینکه این ابزار واقعا کار کنه، چند مرحله اساسی رو پشت سر گذاشتن:
- اول یه مروری روی تحقیقات قبل انجام دادن و با متخصصا مشورت کردن
- بعد تحلیل عاملی اکتشافی و تاییدی (یعنی ابزار رو تست کردن ببینن واقعاً همون چیزی رو میسنجه که باید)
- ساختار اصلی ابزار رو با تکنیک Principal Axis Factoring (PAF) مشخص کردن؛ PAF یه روش آماریه واسه فهمیدن اینکه دادههات چند تا موضوع اصلی توش هست
آخرش یه نتیجه باحال گرفتن! توی ابزارِ جدیدشون (که بهش MS میگن)، ۱۶ تا سؤال دارن که تو سه بخش تقسیم میشن:
۱. “محرومیت لذتبخش” (Hedonic Deprivation): این یعنی وقتی از اون هیجانه دور میمونن، احساس کمبود و بیحوصلگی میکنن.
۲. “تحمل” (Tolerance): مثل اعتیاد به قهوه که کمکم به مقدار بیشترش نیاز داری، اینا هم هی به چالش بیشتر وابستهتر میشن.
۳. “برخورد لذت و عذاب” (Hedonic Opposition): یعنی همزمانی حس خوب و یه جور عذاب یا اضطراب! مثلاً قلبت تند میزنه ولی کیف هم میکنی.
این ۱۶ سوال تو این سه قسمت حدود ۶۳ درصد از کل ماهیت انگیزه و اعتیاد این ورزشکارا رو نشون میده (۶۳٪ کل واریانس دادهها). واسه اینکه مطمئن شن ابزارشون واقعا قابل اعتماده، بازم تحلیل کردن و مثلن ارزش AVE، CR و جذر AVE (اینا کلی شاخص آماری واسه سنجش اعتبار ابزارن) رو بررسی کردن که همشون اوکی از آب دراومدن.
حتی به پایایی (Reliability) ابزار هم توجه کردن! یعنی بررسی کردن اگه دو بار از این ابزار استفاده شه یا در شرایط مختلف، نتایجش نزدیک باشه یا نه. اینو با کرونباخ آلفا (یه معیار رایج واسه سنجش اعتماد ابزار) و Split-Half (یعنی نصفش کنی باز مثل قبله) بررسی کردن که نتایجش خیلی خوب بوده.
حتی اومدن بررسی کردن که این مقیاس، اثر سقف و کف نداره! یعنی افراد خیلی خیلی خاص یا خیلی بیتجربه، امتیاز صفر یا کامل نمیگیرن.
در نهایت با ROC Analysis (یه روش برای سنجش دقت ابزار تو تشخیص درست)، ابزارشونو تست کردن که نتیجه گرفتی کاملاً قابل قبوله.
جمعبندی قصه اینه که حالا یه ابزار داریم که نه تنها واسه اولین باره اعتیاد رفتاری به ورزشهای خطرناک رو اندازه میگیره، بلکه این کار رو با بررسی هر دو موضوع انگیزه و اعتیاد و در قالب یه مدل تئوریک انجام میده! به قول خودمون، دیگه کسی نمیتونه بگه نمیدونیم این عاشقای هیجان چرا اینقد پیگیر خطرن!
منبع: +
