خب بذار از یه اعتراف ساده شروع کنم: تا حالا شده انقدر تو اینستاگرام یا تیکتاک بچرخی که یهو ببینی سه ساعت گذشته؟ خیلیا این روزا همین مشکل رو دارن. توی یه تحقیقی که انجام شده، بررسی کردن چرا بعضیا نمیتونن از این اپلیکیشنهای ویدیوی کوتاه (مثل اینستاگرام ریلز، تیکتاک و بقیه) دل بکنن و آخرش کارشون به مصرف مشکلزا یا همون اعتیادوار میکشه.
ماجرا از یه بحث جالب به اسم رابطه پاراسوشال شروع میشه؛ پاراسوشال یعنی وقتی آدم به یکی از ولاگرها (ولاگر یعنی همون کسایی که فیلم خودشون رو میگیرن و تو اینترنت میذارن) یا چهرههای اسم در کرده اینترنتی، با اینکه واقعی نیست، حس نزدیکی یا حتی دوستی خیلی قوی پیدا میکنه. مثلاً فکر میکنی طرف خیلی تو رو میفهمه یا تو واقعا دوستشی، ولی در اصل یه رابطه یهطرفه و خیالیه. دقیقاً همین حس میتونه کاری کنه که هر روز بیای سر بزنی ببینی اون ولاگر محبوبت چی گذاشته و آخرش کنترل همه چی از دستت در بره!
تو این تحقیق، یه سری مفاهیم روانشناسی هم چاشنی کار شده. مثلاً یه چیزی به اسم “flow experience” اومده وسط؛ فلو اکسپرینس یعنی همون حالی که انقدر غرق کاری میشی که دیگه زمان و دور و برت یادت میره. یعنی میری تو عمق محتوا و قشنگ از دنیا جدا میشی که معمولا هم تجربه مثبتیه و آدم حس خوبی میگیره. اما اگه زیادهروی بشه، میتونه دردسر درست کنه و باعث بشه بیوقفه ویدیو ببینی.
یه مسئله دیگه هم هست: FOMO یا fear of missing out. این یعنی میترسی از چیزی جا بمونی. یعنی دائم با خودت فکر میکنی الان یه چیز باحال تو اینستاگرام یا تیکتاک داره اتفاق میافته و تو ندیدی. همین FOMO هم دلیلی میشه که هی برگردی سراغ اپلیکیشن و نخوای ازش دل بکنی.
این پژوهش سراغ کاربرای این اپها رفته (تعدادشون هم ۴۰۷ نفر بوده که برای یه تحقیق عدد قابلتوجهیه) و با پرسشنامه اینترنتی ازشون داده جمع کرده. برای تحلیل هم از یه روش آماری کامپیوتری به اسم SPSS PROCESS Macro مدل ۶ استفاده کردن (این SPSS یه نرمافزار آماری معروفه که محققها برای تحلیل داده زیاد سراغش میرن). خلاصه، هدف این بود ببینن تجربه فلو و ترس از عقب موندن (همون FOMO) چطور واسطه اثر رابطه پاراسوشال و اعتیاد به ویدیوهای کوتاه میشن.
نتایج کاملاً جالب بود! فهمیدن وقتایی که آدم با یه ولاگر خاص خیلی احساس نزدیکی میکنه، از یه طرف با دیدن ویدیوهای اون ولاگر یه حس مثبت قوی میگیره (تقویت احساسات مثبت) و از طرف دیگه وقتی حالش بده یا کمبود چیزی رو حس میکنه یا داره از چیزی میترسه، میره سراغ این اپها تا اون حس منفی رو جبران کنه (جبرانی). این دوتا با هم ترکیب میشن و یهو میبینی که مصرف ویدیوی کوتاه تبدیل به یه رفتار مشکلزا و در بعضی موارد حتی اعتیادآور میشه.
اگه اهل این اپها هستی یا دوستی داری که شب و روزش رو با ویدیوهای کوتاه میگذرونه، یادت باشه که اینا فقط تفریح نیستن! توشون کلی ساز و کار روانشناختی هست که باعث میشه بیشتر و بیشتر پیگیر بشی و کمتر بتونی جلوی خودت رو بگیری. بررسی این موضوع نشون میده که اگه بخوای رو استفاده سالم و آگاهانه فشار بذاری یا راهحل درنظر بگیری، باید این ترفندهای ذهنی رو بشناسی و مدیریت کنی: هم اون حس یکی شدن با ولاگر مورد علاقه، هم غرق شدن تو محتوا، و هم ترس از عقب موندن از بقیه.
در آخر نتیجه میگیرن که اگه بخواییم جلوی مصرف مشکلزا رو بگیریم، باید این فرایندهای روانی و اجتماعی رو بیشتر بشناسیم و برایش برنامهریزی کنیم. مثلاً تنظیم یک سری محدودیت استفاده برای خودمون یا اینکه بدونیم این حسها چقدر رو رفتارمون تاثیر میذارن تا بتونیم آگاهانهتر انتخاب کنیم. خلاصه که هر چیزی حد و مرز داره؛ حتی خوشایندترین اپلیکیشنها هم اگه بیوقفه استفاده بشن میتونن دردسر درست کنن.
منبع: +
